In een Romeins graf kan zelfs een gemist glas veel zeggen. In Carmona, in Zuid-Spanje, lag de oudste wijn ter wereld die nog in vloeibare vorm werd bewaard al ongeveer tweeduizend jaar in een grafurn. Donker, roodachtig, bijna verontrustend als we over de context nadenken. We hadden het al over de ontdekking gehad: een Romeinse wijn uit de 1e eeuw na Christus die nog vloeibaar tot ons is gekomen. Nu voegt een nieuwe wetenschappelijke lezing er echter een ongemakkelijkere rimpel aan toe. Die wijn vertelt ook over de hiërarchieën tussen mannen en vrouwen in het oude Rome.
Het graf werd in 2019 ontdekt tijdens renovatiewerkzaamheden aan een woonhuis. Onder de vloer verscheen een intact Romeins mausoleum, uitgegraven in de rots en eeuwenlang verzegeld gebleven. Binnen waren er zes mensen: Senicio, Hispana en vier andere personen zonder bekende naam, twee mannen en twee vrouwen. De wijn werd gevonden in de urn die bij een man hoorde, samen met zijn gecremeerde stoffelijke resten. Ernaast een gouden ring met de afbeelding van Janus, de Romeinse god van drempels, doorgangen, begin en einde. Een aanwezigheid die bijna te precies is, aangezien we voor een begrafenis staan. Toen de Romeinen besloten symbolisch te zijn, kwamen ze hard op de proppen.
De in 2024 gepubliceerde analyses hadden de aard van de vloeistof opgehelderd: het was wijn, oorspronkelijk waarschijnlijk witte wijn, hoewel hij tegenwoordig roodbruin lijkt vanwege de chemische transformaties die in de loop van de tijd hebben plaatsgevonden. De meest recente studie, gepubliceerd in 2025, verschuift echter de blik van het archeologische primaat naar de sociale betekenis van die begrafeniskeuze. De wijn was er niet als poëtisch detail, noch als accessoire voor een merkwaardig verhaal. Het maakte deel uit van een rituele taal. En die taal sprak toevallig het mannelijke aan.
In de mannenurn zat wijn
De grafkamer van Carmona is ook belangrijk om een heel eenvoudige reden: deze was gesloten gebleven. Hierdoor konden onderzoekers meer alledaagse verklaringen uitsluiten, zoals waterinfiltratie, overstromingen of condensatie. De andere urnen bevatten niet dezelfde vloeistof. Die wijn was dus met opzet in die urn gegoten, met een specifieke bedoeling. Een ritueel gebaar uiteraard. Ook een gebaar van status.
Het mausoleum, waarschijnlijk eigendom van een rijke familie, lag langs de weg die Carmo, de oude Romeinse Carmona, verbond met Hispalis, het huidige Sevilla. Ooit zou het van buitenaf zichtbaar zijn geweest, misschien gemarkeerd door een toren die later verdween. Deze graven waren niet alleen privéplaatsen van verdriet. Het waren ook publieke verklaringen. Ze zeiden tegen voorbijgangers: we waren hier, we telden ergens op, denk aan ons. Nuchter, de Romeinen inderdaad.
Binnen dit kader krijgt wijn een ander gewicht. In het oude Rome was het een dagelijkse drank, een handelswaar, een ritueel, een genot, een offer, een sociaal symbool. Het ging gepaard met banketten, cultussen, plengoffers en belangrijke passages. In Carmona’s urn vergezelt hij echter een man. Het is daar bij hem, samen met het goud en de crematieresten. De nieuwe studie beschouwt deze associatie als een materieel spoor van mannelijke macht, een bevestiging van hoe genderverschillen het sociale leven bleven organiseren, zelfs op het moment van overlijden.
Senicius, of in ieder geval de man die met wijn wordt geassocieerd, wordt herdacht via een kit die spreekt over autoriteit, passage, behoren tot een bepaalde rang. De dood sluit het lichaam, het ritueel houdt de rol overeind. Uiteindelijk iets heel Romeins: zelfs als je dood was, moest je jezelf goed presenteren.
Hispana had parfums en amber
Hispana bevond zich ook in hetzelfde graf. Zijn urn vertelt een ander verhaal, met andere voorwerpen en een ander vocabulaire. Geen wijn, maar amberkleurige sieraden, een patchouli-parfumdoosje en resten van stoffen die waarschijnlijk van zijde zijn gemaakt. Kostbare, verfijnde materialen, verbonden met het lichaam, met versieringen, met zintuiglijk geheugen. Allemaal heel leuk natuurlijk. Ook erg gecodificeerd.
De vergelijking tussen de twee urnen is het meest interessante deel. Enerzijds de wijn, de ring, de mannelijke taal van ritueel en status. Aan de andere kant parfum, amber, stoffen, lichaamsverzorging. Verschillende objecten voor verschillende identiteiten, alsof de Romeinse samenleving zelfs buiten de drempel van het leven rollen was blijven verdelen. Voor mannen bepaalde symbolen, voor vrouwen andere. Met een precisie die bijna meer lawaai maakt dan de ontdekking zelf.
De relatie van Romeinse vrouwen met wijn was ingewikkeld en bewaakt. Oude bronnen vertellen over verboden, morele veroordelingen, gezinscontroles, een lange obsessie met vrouwelijk gedrag dat heel oud en tegelijkertijd hinderlijk bekend klinkt. Toen was het echte leven, zoals altijd gebeurt, genuanceerder dan de regels: er zijn aanwijzingen dat vrouwen in bepaalde contexten wijn dronken, misschien zoete of minder sterke varianten, zoals passum, verkregen uit gedroogde druiven. Het punt blijft het symbolische gewicht.
Een wit dat donker is geworden
Om de vloeistof te identificeren, analyseerden de onderzoekers de pH, minerale zouten, organische verbindingen en polyfenolen. Ze gebruikten technieken zoals inductief gekoppelde plasmamassaspectrometrie, nuttig voor het reconstrueren van het mineraalprofiel, en hoogwaardige vloeistofchromatografie gekoppeld aan massaspectrometrie, gebruikt om wijnmarkers te identificeren. Minder laboratoriumachtig: ze zochten naar chemische vingerafdrukken in de vloeistof die konden zeggen ‘ja, dit spul was wijn’ na twintig eeuwen in een urn te hebben doorgebracht.
Er zijn zeven wijncompatibele polyfenolen geïdentificeerd, die ook aanwezig zijn in moderne wijnen uit Andalusische gebieden zoals Montilla-Moriles, Jerez en Sanlúcar de Barrameda. De afwezigheid van spuitzuur, geassocieerd met rode wijnen, bracht onderzoekers ertoe het witte wijn te noemen. De huidige kleur bedriegt: de tijd, chemische reacties en contact met de materialen van het graf hebben het veranderd in een donkere vloeistof, ver verwijderd van zijn oorspronkelijke uiterlijk.
Het vaststellen van de precieze herkomst blijft lastig, omdat er geen identieke Romeinse monsters zijn waarmee een directe vergelijking kan worden gemaakt. Het minerale profiel komt echter overeen met de witte wijnen uit het gebied dat in de Romeinse tijd tot Betica behoorde, grofweg Romeins Andalusië. Een rijk landbouwgebied, doorkruist door wijnproductie, handel en cultuur. Columella, een Romeinse auteur geboren in Hispania, schreef over landbouw- en wijnbereidingstechnieken. Kortom, die wijn verschijnt niet uit het niets als een vergeten souvenir. Het komt uit een landschap waar de wijnstok veel telde.
De vergelijking met de beroemde Spira-fles, gevonden in Duitsland in de 19e eeuw en gedateerd in de 4e eeuw na Christus, blijft onvermijdelijk. Lange tijd werd het beschouwd als de oudste wijn die nog bewaard is gebleven. Het geval van Carmona is anders omdat de vloeistof chemisch is geanalyseerd en afkomstig is uit een intacte begrafeniscontext, met namen, voorwerpen, menselijke resten en een precieze dispositie. We hebben niet slechts één fles die de tand des tijds heeft overleefd. We hebben een hele scène. En in die scène lijkt elk object daar te zijn geplaatst om verder te praten.
Dan blijft er nog het meest menselijke detail over, bijna komisch in zijn voor de hand liggende: niemand wil deze wijn echt proeven. Zelfs zonder bijzondere tekenen van toxiciteit hebben we het nog steeds over een vloeistof die tweeduizend jaar lang naast gecremeerde menselijke resten bleef liggen. Archeologische nieuwsgierigheid kent gelukkig zijn grenzen.
En misschien is dat oké. Die wijn was niet voor ons bedoeld, noch voor een glas, noch voor de meest verontrustende proeverij uit de geschiedenis. Hij was achtergelaten naast een man die hem vergezelde, hem vertegenwoordigde en hem in de herinnering van de familie vastlegde. Tegenwoordig komt het tot ons als een soort vloeibaar document: het gaat over rituelen, rijkdom, dood, wijn, mannen die in het centrum worden geplaatst en vrouwen die via andere objecten, andere grenzen, andere toestemmingen worden verteld. Tweeduizend jaar later is de wijn er nog steeds. Het veranderde van kleur. De hiërarchie is echter zeer goed herkenbaar.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
