Plastic flessen, banden, tassen, stukken ijzer. Ze belanden samen met de vis in de netten van een vissersboot, worden aan boord getrokken en op dat moment moet de visser beslissen wat hij ermee gaat doen. Het antwoord zou heel eenvoudig moeten zijn: breng ze aan wal en lever ze af bij een verzamelcentrum. Toch kan ook dit in Italië een probleem worden.
Vier jaar na de goedkeuring van de Salvamare-wet kunnen vissers die afval terugwinnen tijdens visserijactiviteiten nog steeds obstakels tegenkomen die hen blootstellen aan het risico van sancties. En de reden is dat verschillende kleine havens niet over de nodige structuren beschikken om dit in overeenstemming met de regels te kunnen leveren.
Een paradox die de klok terugzet naar mei 2022, toen het parlement definitief een wet goedkeurde die werd geprezen als een historische prestatie in de strijd tegen de vervuiling van de zee. Een regel die vissers tot hoofdrolspelers had moeten maken bij het schoonmaken van de Middellandse Zee, en de bureaucratische obstakels moest wegnemen die het tot dan toe problematisch maakten om afval dat in de netten terechtkwam terug aan land te brengen.
Vier jaar later is die belofte slechts gedeeltelijk gerealiseerd.
Wat voorzag de Salvamare-wet?
Definitief goedgekeurd op 11 mei 2022 en in werking getreden op 25 juni van hetzelfde jaar, wet nr. 60/2022 is ontstaan uit een voorstel van de toenmalige minister van Milieu Sergio Costa. Het doel was om een tegenstrijdigheid in het eerdere afvalbeheer te corrigeren: vissers die tijdens normale visreizen plastic en andere materialen terugwonnen, liepen het risico verantwoordelijk te worden voor het transport en de verwijdering ervan, met de daarmee samenhangende kosten en mogelijke juridische gevolgen.
De wet introduceerde een belangrijk principe: per ongeluk gevangen afval moet gratis kunnen worden afgevoerd in de daarvoor bestemde haveninzamelvoorzieningen, zonder dat voor deze activiteit registratie in het Nationaal Register van Milieubeheerders vereist is.
De regel heeft niet alleen betrekking op de zee, maar ook op meren, rivieren en lagunes. In havens die buiten de bevoegdheid van de havensysteemautoriteiten vallen, moeten de gemeenten opvangstructuren, zelfs tijdelijk, nabij de ligplaatsen opzetten. Een oplossing die, althans op papier, een einde had moeten maken aan de absurditeit van de keuze tussen het terugbrengen van afval naar het land of het achterlaten ervan in het water.
Waarom riskeren vissers vandaag de dag nog steeds een boete?
Zoals gemeld door Ogyre, een bedrijf dat zich inzet voor de terugwinning van zeeafval via de Vissen naar zwerfvuilvarieert de situatie aanzienlijk van haven tot haven. Op grote luchthavens, waar adequate structuren beschikbaar zijn, kan de afvoer regelmatig plaatsvinden. In kleinere jachthavens ontbreekt het echter vaak aan uitgeruste ophaalpunten en een georganiseerde service voor het ophalen van materialen. En het ontbreken van een erkend verwijderingspunt kan vissers blootstellen aan juridische risico’s, zelfs als ze eenvoudigweg hebben geprobeerd te voorkomen dat het afval terugkeert naar de zee.
Het risico ontstaat vooral na de ontscheping: als een visser besluit om de materialen zelfstandig naar een andere stortplaats te transporteren, buiten de vastgestelde procedures om, kan hij in geschillen terechtkomen met betrekking tot het transport van afval. Als hij ze echter op de kade achterlaat, in een ongeautoriseerd gebied, kan een onrechtmatige achterlating worden betwist.
Het betekent niet dat iedereen die plastic aan land brengt automatisch een boete krijgt: de wet staat uitdrukkelijk de terugwinning en verwijdering van per ongeluk gevangen afval toe. Maar als er geen infrastructuur en operationele procedures zijn, kan het naleven van die bepalingen ingewikkeld worden.
Bovendien bleven niet alle geplande maatregelen op papier staan. In 2023 is bijvoorbeeld een ministerieel besluit aangenomen over beloningsmaatregelen gericht op commandanten van vissersvaartuigen die per ongeluk gevangen afval afleveren.
Daarbij komt nog een ander probleem: het schoonmaken van de zee brengt extra werk met zich mee voor de bemanningen. Het scheiden van de vangst van het afval kost tijd, terwijl materialen als banden, vaten en schroot de netten kunnen beschadigen en reparatiekosten kunnen veroorzaken. Een waardevolle activiteit voor het milieu, die in de meeste gevallen niet direct wordt beloond.
Vier jaar later wacht de zee nog steeds
Toen in mei 2022 de wet Salvamare werd goedgekeurd, was het enthousiasme groot. Italië erkende eindelijk de rol van vissers in de strijd tegen plasticvervuiling en gaf daarmee een antwoord op een probleem dat al jaren wordt gemeld.
Tegenwoordig botsen deze resultaten op het gebied van de regelgeving echter met een veel gecompliceerdere realiteit. Ondertussen is één passage duidelijk: het is niet voldoende om in een wet te schrijven dat vissers afval terug aan land mogen brengen als ze geen garantie hebben op een plaats waar ze het kunnen afleveren. Wat nodig is zijn verzamelpunten, zelfs in kleinere havens, eenvoudige procedures, volgsystemen en middelen om degenen te ondersteunen die concreet bijdragen aan het opruimen van de zee.
