De ellebogen zijn benig, de billen beslist zachter. Een verschil dat we goed kennen, ook al staan we er zelden bij stil. Ons lichaam heeft in sommige gebieden de neiging om veel meer vet op te hopen dan in andere en deze verdeling hangt af van een combinatie van genetica, hormonen en leeftijd. Maar er zou ook een evolutionaire verklaring kunnen zijn, die verband houdt met het feit dat het verkrijgen van iets te eten veel meer moeite kostte dan een bezoek aan de supermarkt.
De redenen voor dit kenmerk reconstrueren Cara Ocobock, een antropoloog aan de Universiteit van Notre Dame in de Verenigde Staten, die de relatie tussen menselijke evolutie, fysiologie en aanpassing aan de omgeving bestudeert. Volgens de onderzoeker kan ons vermogen om grote hoeveelheden vetweefsel te accumuleren een voordeel zijn geweest voor de voorouders, die lange perioden moesten doorstaan zonder de zekerheid dat ze voedsel konden vinden. En zelfs het vet dat zich op de billen afzet, vervult, vaak alleen vanuit esthetisch oogpunt bekeken, belangrijke functies.
Lichaamsvet doet meer dan alleen energie opslaan
Vetweefsel wordt over het algemeen geassocieerd met energiereserves: wanneer we meer energie binnenbrengen dan we verbruiken, wordt een deel opgeslagen in de vorm van vet om later te gebruiken. Een fundamenteel overlevingsmechanisme, maar slechts een van de functies ervan.
Onderhuids vet, het vet dat we tussen onze vingers kunnen knijpen, bevindt zich net onder de huid en helpt ons te beschermen tegen schokken en de lichaamstemperatuur op peil te houden. De viscerale omringt daarentegen de interne organen en neemt een deel van de ruimtes in de buikholte in beslag.
Vetweefsel neemt ook deel aan de regulatie van het metabolisme door de productie van en de reactie op verschillende hormonen, die ook betrokken zijn bij de mechanismen van honger en verzadiging. En dan zijn er nog verschillende soorten vet. Wit vet vormt het grootste deel van onze reserves, terwijl bruin vet gespecialiseerd is in de productie van warmte.
Deze laatste bevat talrijke mitochondriën, de cellulaire structuren die het gebruik van energie mogelijk maken. Bij pasgeborenen is het vooral belangrijk omdat het helpt de lichaamstemperatuur op peil te houden, wanneer de thermoregulatiemechanismen nog onvolwassen zijn. Naarmate we groeien, neemt de hoeveelheid en activiteit ervan over het algemeen af, maar een deel blijft ook bij volwassenen achter, vooral in het nekgebied, boven de sleutelbeenderen en op sommige diepere locaties. Kortom, vet zit daar niet alleen maar roerloos te wachten om geconsumeerd te worden.
Appelvorm en peervorm: wat hormonen ermee te maken hebben
De vetverdeling varieert van persoon tot persoon. Sommigen hebben de neiging het vooral op de buik en romp op te hopen, anderen op de heupen, billen en dijen. Dit zijn de twee conformaties die gewoonlijk worden gedefinieerd als appelvormig en peervormig, respectievelijk geassocieerd met een verdeling androïde En gynoïde van lichaamsvet.
In het eerste geval vindt de ophoping plaats in het bovenste deel van het lichaam, vooral in de buik, waar het vetweefsel zich zowel onder de huid als rond de inwendige organen bevindt. Bij de tweede is het vet echter meer geconcentreerd in het bil-dijbeengebied, dus op de heupen, billen en dijen.
Deze verschillen zijn deels afhankelijk van genetica, maar hormonen spelen een belangrijke rol. Oestrogenen, die doorgaans in hogere concentraties aanwezig zijn bij vrouwen in de vruchtbare leeftijd, bevorderen de ophoping van onderhuids vet in het onderste deel van het lichaam. Tijdens de menopauze, wanneer de niveaus ervan afnemen, kan de verdeling meer naar de buik verschuiven.
Cortisol, betrokken bij de stressreactie, kan ook de opslag van visceraal vet beïnvloeden, vooral als de niveaus ervan buitensporig hoog blijven. Het verschil betreft ook de stofwisseling. Dat blijkt uit een wetenschappelijk overzicht gepubliceerd in npj Metabolische gezondheid en ziekteOnderhuids vet in de billen en dijen wordt in verband gebracht met een beter vermogen om lipiden op te slaan, terwijl overmatige ophoping van visceraal vet in verband wordt gebracht met grotere metabolische risico’s.
Uiteraard beschrijven deze conformaties algemene trends: veel mensen hebben kenmerken van beide en de vorm van het lichaam alleen staat ons niet toe de gezondheidstoestand vast te stellen.
Waarom hoopt het vet zich niet gelijkmatig op op de ellebogen en knieën?
Er is ook een nogal praktische vraag. Stel je voor dat je grote vetophopingen rond je ellebogen of knieën hebt: het buigen van je armen en benen wordt dan lastiger. Ocobock suggereert dat de verdeling van vetweefsel ook kan worden beïnvloed door dit soort behoeften.
Sommige delen van het lichaam, zoals de heupen, billen en dijen, kunnen aanzienlijke reserves opvangen zonder de beweging op dezelfde manier te belemmeren. Dit is een mogelijke functionele verklaring, die nog verder moet worden onderzocht. Onderzoek kent verschillende mechanismen die de vetverdeling reguleren, maar heeft niet volledig duidelijk gemaakt waarom sommige afzettingen zich in bepaalde anatomische gebieden hebben ontwikkeld.
Van beren tot mensen: waarom hebben we zoveel reserves nodig?
In de dierenwereld is vet een fundamentele hulpbron, ook al wordt het op verschillende manieren gebruikt. Beren verzamelen bijvoorbeeld enorme reserves voordat ze in winterslaap gaan, wanneer ze maandenlang niet kunnen eten. Zeehonden en walvissen daarentegen hebben een dikke vetlaag die hen helpt beschermen tegen lage watertemperaturen.
Mensen overwinteren niet en brengen hun leven niet door in de oceanen. Toch kunnen ze, vergeleken met andere primaten en veel landzoogdieren, een bijzonder grote hoeveelheid lichaamsvet verzamelen. Waarom? Volgens Ocobock moet een mogelijke verklaring gezocht worden in de gewoonten van onze voorouders. Duizenden jaren lang hebben mensen geleefd van jagen en verzamelen, activiteiten die een aanzienlijk energieverbruik vergden zonder constante resultaten te garanderen.
Er kunnen periodes van overvloed zijn, gevolgd door andere, waarin het moeilijk wordt om iets te eten te vinden. Het opslaan van energie in de vorm van vet zou daarom een soort verzekering tegen honger zijn geweest, waardoor het lichaam in tijden van schaarste zijn reserves kon aanspreken. Het is een plausibele evolutionaire hypothese, hoewel het reconstrueren wanneer en door welke selectieve druk dit vermogen zich ontwikkelde ingewikkeld blijft. En sommige aanwijzingen kunnen zelfs in de prehistorische kunst worden gevonden.
De paleolithische Venussen en die lichamen die duizenden jaren geleden zijn afgebeeld
Tussen ongeveer 25.000 en 30.000 jaar geleden werden in verschillende Europese regio’s kleine vrouwenbeeldjes gemaakt met bijzonder uitgesproken borsten, buik, heupen en billen. Het zijn de zogenaamde Paleolithische Venussen, waaronder de beroemde Venus van Willendorf, bewaard in het Natuurhistorisch Museum van Wenen. Het is slechts elf centimeter hoog en dateert van ongeveer 29.500 jaar geleden. Het heeft zeer geaccentueerde lichaamsvormen, die met grote zorg zijn gereproduceerd.
Voor Ocobock vormen deze voorstellingen een mogelijke aanwijzing voor het feit dat onze voorouders lichamen kenden die werden gekenmerkt door belangrijke vetophopingen. Maar let op: de beeldjes zijn geen foto’s van de prehistorische bevolking. Ze kunnen mensen vertegenwoordigen die echt hebben bestaan, maar ook symbolische figuren, culturele idealen of beelden die verband houden met vruchtbaarheid. Over hun betekenis wordt nog steeds gedebatteerd door archeologen.
Het blijft echter interessant dat duizenden jaren geleden iemand ervoor koos precies die vormen weer te geven. In een tijdperk dat wordt gekenmerkt door strenge winters en vaak onvoorspelbare voedselbeschikbaarheid, zou het bezitten van energiereserves een concreet voordeel kunnen bieden. Hoeveel dit de verhoudingen van het menselijk lichaam beïnvloedde, is nog steeds onderwerp van onderzoek.
Ondertussen weten we dat vetweefsel onmisbare functies blijft vervullen: het bespaart energie, beschermt organen, draagt bij aan de temperatuurregulatie en neemt deel aan hormonale activiteit. De volgende keer dat we klagen over het vet dat zich op onze billen heeft opgehoopt, kunnen we hem op zijn minst wat anciënniteit geven. Onze voorouders hadden waarschijnlijk heel andere zorgen dan de onze.
