13 milligram lijm uit plastic is voldoende om een gewicht van 20 kilo te dragen. Een kleine hoeveelheid, genoeg om twee aluminium platen bij elkaar te houden tijdens een laboratoriumdemonstratie. Lijm heeft echter iets bijzonders: het is afkomstig van gewone materialen zoals plastic zakken en flessen. Het werd gecreëerd door een groep onderzoekers van de Federale Polytechnische Universiteit van Zürich (ETH), die een proces ontwikkelden dat in staat was een deel van het plastic afval om te zetten in producten met nieuwe kenmerken en beslist interessante prestaties.
Het onderzoek, geleid door chemicus Tae-Lim Choi en gepubliceerd in het Journal of the American Chemical Society, heeft betrekking op twee van de meest voorkomende kunststoffen ter wereld: polyethyleen (PE) en polypropyleen (PP). Het zijn materialen die voornamelijk worden gebruikt voor verpakkingen, containers en films, die samen ongeveer de helft van de wereldwijde plasticconsumptie vertegenwoordigen. De Zwitserse groep slaagde erin de chemische structuur te wijzigen zonder de oorspronkelijke moleculaire ketens te hoeven vernietigen, waardoor een materiaal werd verkregen dat ook in de industrie toepassing kon vinden.
De nieuwigheid betreft vooral de manier waarop plastic wordt teruggewonnen. Sterker nog, bij traditionele recycling is het niet altijd mogelijk om de kwaliteit van het originele materiaal te behouden. Het in Zürich ontwikkelde proces heeft in plaats daarvan tot doel nieuwe eigenschappen aan afval toe te voegen en het om te zetten in potentieel waardevollere producten. Het is het principe van upcycling, een pad dat het terugwinnen van kunststoffen die momenteel moeilijk te exploiteren zijn interessanter zou kunnen maken.
Recycling en upcycling: waarom plastic kwaliteit kan verliezen
Als we een pakketje in de plastic container gooien, stellen we ons voor dat het weer een nieuw pakketje kan worden. Soms gebeurt dat, soms komt het teruggewonnen materiaal in heel andere producten terecht, zoals vazen, tuinmeubilair of vloerelementen. Het hangt af van het type plastic, de aanwezigheid van onzuiverheden en de omstandigheden waarin het wordt verwerkt. Mechanische recycling, een van de meest gebruikte methoden, omvat doorgaans het selecteren, versnipperen en smelten van materialen, die vervolgens worden omgezet in nieuwe objecten.
Tijdens deze processen kan het plastic echter een deel van zijn eigenschappen verliezen. Warmte kan polymeerketens beschadigen, terwijl kleurstoffen en verontreinigingen het uiterlijk en de prestaties van het eindproduct kunnen aantasten. Wanneer gerecycled materiaal wordt gebruikt voor toepassingen met een lagere waarde dan de originele, wordt dit downcycling genoemd. Een vrij veel voorkomende situatie, hoewel mechanische recycling materialen van goede kwaliteit kan opleveren als het afval op de juiste manier wordt geselecteerd en behandeld.
Upcycling volgt een ander principe: een afvalmateriaal gebruiken om iets te verkrijgen dat een grotere waarde of betere eigenschappen heeft dan het uitgangsproduct. In de casus die in Zürich werd bestudeerd, is de overgang vrij duidelijk. Een plastic dat wordt gebruikt om tassen en containers te maken, kan een lijm worden die metalen, glas en hout kan verbinden, met een weerstand die zelfs geschikt is voor toepassingen die aan sterke spanningen worden blootgesteld.
Hoe je van een plastic zak sterke lijm maakt
Polyethyleen en polypropyleen hebben een eigenschap die ze bijzonder nuttig maakt: het zijn chemisch stabiele materialen. Ze zijn goed bestand tegen tal van stoffen en kunnen in veel alledaagse producten worden gebruikt. Deze zelfde stabiliteit bemoeilijkt echter de terugwinning ervan via chemische processen. Hun ketens bestaan hoofdzakelijk uit koolstof en waterstof, elementen die het moeilijk maken om op precieze punten van de moleculaire structuur in te grijpen.
Om deze kunststoffen chemisch te behandelen kan pyrolyse worden toegepast, een proces waarbij hoge temperaturen worden gebruikt om de ketens te verbreken en stoffen te verkrijgen die aan verdere verwerking kunnen worden onderworpen. De ETH-onderzoekers kozen een ander pad: het behouden van de hoofdstructuur van het plastic en het toevoegen van nieuwe polymeerketens, die de eigenschappen ervan kunnen wijzigen.
Het proces is relatief eenvoudig. Het plastic wordt opgelost in een gechloreerd oplosmiddel, waaraan de moleculen worden toegevoegd die nodig zijn om de nieuwe ketens te bouwen. Blootstelling aan licht met de juiste golflengte genereert zeer reactieve deeltjes, radicalen genaamd, die sommige punten van de oorspronkelijke structuur activeren. Van daaruit kunnen nieuwe polymeerketens groeien, direct gekoppeld aan het uitgangsmateriaal.
Deze techniek heet entendat wil zeggen, enten. Het voordeel is dat de modificatie in één enkele reactiestap plaatsvindt, zonder gebruik te maken van dure katalysatoren. Bovendien kunnen onderzoekers, door de samenstelling van het oplosmiddel en de golflengte van het licht aan te passen, bepalen hoeveel plekken op het plastic worden geactiveerd en hoeveel nieuwe ketens worden toegevoegd. Een soort gerichte ingreep op de moleculen, waardoor afhankelijk van het gewenste resultaat verschillende eigenschappen kunnen worden verkregen.
Lijm gemaakt van plastic presteert beter dan sommige commerciële lijmen
Chemicus Hongsik Kim, die primair verantwoordelijk was voor de ontwikkeling van de methode, gebruikte ook gewoon plastic afval om de eerste lijmen te produceren. De resultaten van de mechanische tests waren bijzonder veelbelovend: een van de verkregen materialen bereikte een gemiddelde schuifsterkte van 12,7 megapascal op aluminium, wat duidelijk beter is dan twee commerciële smeltlijmen die als referentie in het onderzoek zijn gebruikt.
Het merkwaardigste bewijs is echter dat van de 13 milligram lijm, voldoende om een gewicht van 20 kilo tussen twee metalen platen te dragen. Het onderzoek documenteert ook een demonstratie waarbij een soortgelijk monster het gewicht van een volwassen man, ongeveer 80 kilo, ondersteunde. Resultaten verkregen onder experimentele omstandigheden, die laten zien hoeveel de eigenschappen van een materiaal kunnen veranderen na een gerichte chemische modificatie.
Potentiële toepassingen betreffen sectoren waarin lijmen aanzienlijke belastingen moeten kunnen weerstaan, zoals de productie van voertuigen en industriële apparatuur. Maar de Zürichse groep kijkt al verder. Zoals uitgelegd door ETH in de presentatie van het onderzoek, vertegenwoordigt lijm slechts het eerste product dat via deze technologie wordt verkregen. Door de ketens die aan het plastic zijn toegevoegd te modificeren, kunnen er zelfs heel andere chemische eigenschappen worden geïntroduceerd.
Niet alleen lijm: ook nieuwe verpakkingen voor het conserveren van voedsel
Eén van de onderzochte toepassingen betreft voedselverpakkingen. Polyethyleen en polypropyleen worden al veel gebruikt voor het verpakken van voedsel, maar zijn niet altijd in staat om de doorgang van zuurstof effectief te voorkomen. Door nieuwe eigenschappen in het materiaal te introduceren, willen onderzoekers verpakkingen ontwikkelen die de waterondoordringbaarheid kunnen behouden en een betere bescherming tegen oxidatie kunnen bieden.
Een functie die bijzonder nuttig zou kunnen zijn voor voedsel dat in de vriezer wordt bewaard, waardoor bepaalde fenomenen van kwaliteitsverslechtering worden beperkt. De universiteit heeft het proces al gepatenteerd en is samenwerkingen aangegaan met bedrijven die geïnteresseerd zijn in de ontwikkeling van de toepassingen ervan. De technologie werd ook genomineerd voor de Spark Award, de erkenning waarmee de ETH de meest veelbelovende uitvindingen beloont.
Dan is er nog een andere mogelijkheid, nauw verbonden met recycling. De lijmen die met deze techniek worden verkregen, kunnen worden gebruikt als bindmiddel om gerecyclede kunststoffen van mindere kwaliteit samen te voegen, waardoor de resulterende producten sterker en duurzamer worden. Het zou een manier zijn om ook materialen terug te winnen die vandaag de dag alleen in minder veeleisende toepassingen worden gebruikt.
Beter recyclen is belangrijk, minder plastic produceren nog belangrijker
Het in Zürich ontwikkelde proces bevindt zich nog in de onderzoeksfase en zal moeten worden aangepast aan productie op industriële schaal. Het vereist ook het gebruik van gechloreerde oplosmiddelen, waarvan de terugwinning en het beheer belangrijk zullen zijn om de duurzaamheid ervan te beoordelen. Om te begrijpen hoe handig het vanuit milieuoogpunt kan zijn, zullen het verbruik, de kosten en de resultaten moeten worden vergeleken met die van de reeds gebruikte technologieën.
Het werk voegt echter een interessante mogelijkheid toe aan een sector die nog steeds met enorme moeilijkheden kampt. Volgens het Global Plastics Outlook-rapport van de OESO produceerde de wereld in 2019 460 miljoen ton plastic en werd slechts 9% van het plastic afval daadwerkelijk gerecycled. Cijfers die verklaren hoe belangrijk het is om technologieën te vinden die in staat zijn materialen terug te winnen die momenteel bestemd zijn voor verwijdering.
Er blijft echter een fundamenteel onderscheid bestaan. Zelfs de meest efficiënte recycling vindt plaats wanneer een object al afval is geworden. De Europese afvalhiërarchie bepaalt dat preventie vóór hergebruik en recycling gaat. Het terugdringen van de productie van plastic, vooral dat bestemd voor eenmalig gebruik, blijft daarom een prioriteit.
Uit Zwitsers onderzoek blijkt dat we materialen van superieure kwaliteit kunnen verkrijgen, zelfs uit kunststoffen die als van lage waarde worden beschouwd. Goed nieuws voor het afval dat we al hebben geproduceerd en waar we mee zullen blijven omgaan. Voor degenen die we kunnen vermijden, is het echter niet nodig een resistentere lijm uit te vinden.
