Report, het Rai 3-onderzoeksprogramma gepresenteerd door Sigfrido Ranucci, heeft de schijnwerpers weer gericht op een van de diepste milieuwonden van ons land: de terugwinning van vervuilde locaties. Het onderzoek”Terugwinning: 1000 jaar beloften“, laat ons duidelijk zien hoe ver een echte oplossing nog is voor de Sites of National Interest (SIN), de meest vervuilde gebieden van ons land.
Veertig jaar beloften en weinig resultaat
Om de wortels van deze aangekondigde ramp te begrijpen moeten we teruggaan naar 1986, toen wet nr. In 349 werd voor het eerst het Ministerie van Milieu opgericht, waarmee de basis werd gelegd voor de bescherming van vervuilde gebieden. Sindsdien zijn, dankzij daaropvolgende monitoring en regelgeving, 42 gebieden van nationaal belang geïdentificeerd die moeten worden teruggewonnen, verspreid over het hele schiereiland: van Bagnoli tot Taranto, van Sulcis tot Porto Marghera, via Gela, Priolo, Brindisi en vele anderen. Uitgestrekte gebieden, ernstig vervuild, die een reëel risico vormen voor het milieu en voor de gezondheid van miljoenen burgers.
Toch heeft de definitieve terugwinning, na bijna vier decennia van regelgeving, buitengewone commissarissen en institutionele beloften, slechts 6% van het land bereikt. Een mislukking die zich vertaalt in dramatische cijfers: volgens sommige schattingen bedraagt de totale vertraging ongeveer 992 jaar. Het is geen typefout, we hebben het over bijna duizend jaar aan cumulatieve vertragingen bij de noodzakelijke terugwinning.
Sites van nationaal belang: een risicokaart
Zoals reeds vermeld zijn er in Italië 42 ZONDEN, waarbij ongeveer 6,2 miljoen mensen betrokken zijn. Deze locaties, die in 1998 bij wet zijn opgericht met als doel verontreinigde grond te karakteriseren, veilig te stellen en terug te winnen, vertegenwoordigen een noodsituatie op gezondheids- en ecologisch gebied. Dit zijn de belangrijkste.
Bagnoli
Het voormalige ijzer- en staalcentrum van Bagnoli, in Napels, is het perfecte embleem van mislukte beloften. De beruchte ‘Colmata’, een platform van 195.000 vierkante meter dat bestaat uit industrieel afval, blijft onverminderd zware metalen en koolwaterstoffen rechtstreeks in zee lozen, waardoor een stuk kust dat een paradijs zou kunnen zijn, wordt vergiftigd.
Door de jaren heen zijn de landaanwinningsprojecten voortdurend herzien. Terwijl het aanvankelijk de bedoeling was om de vervuilende materialen volledig te verwijderen om het strand uiteindelijk te herstellen, is de strategie er vandaag de dag eenvoudigweg op gericht om het land op te vullen, een keuze die deels ingegeven is door de noodzaak om het gebied voor te bereiden op de America’s Cup van 2027.
Maar de echte paradox is van politieke en economische aard en verdient een groteske roman: de Caltagirone Group, voormalig eigenaar van Cementir die heeft bijgedragen aan de vervuiling, droeg het gebied over aan de staat zonder ook maar één euro te betalen voor de schoonmaakwerkzaamheden. En raad eens? Dezelfde groep won vervolgens de openbare aanbesteding voor de renovatiewerken, die met belastinggeld betaald zal worden. In de praktijk worden degenen die vervuild zijn ook betaald om op te ruimen, terwijl burgers de rekening twee keer betalen.
Sardinië en Veneto
Op Sardinië bestrijken Sulcis en Macchiareddu 521 vierkante kilometer, vervuild door tientallen jaren van wilde mijnbouw en industriële activiteiten. De reclamaties? Slechts 1% van het grondgebied voltooid. In Macchiareddu worden de werken, ondanks de afspraken over milieurampen die een keerpunt leken te markeren, geblokkeerd door een eindeloze wervelwind van oproepen en bureaucratische vertragingen die Kafka zouden doen verbleken.
In Veneto trof de PFAS-vervuiling echter ongeveer 300.000 mensen, wat tussen 1985 en 2018 naar schatting 4.000 extra sterfgevallen veroorzaakte. Vierduizend sterfgevallen hadden voorkomen kunnen worden. Maar, en dat is het leuke: het gebied is nooit erkend als een gebied van nationaal belang. Dit betekent geen gestructureerd herstelplan, geen adequate middelen, geen systematische onderzoeken naar besmet voedsel. De Venetiaanse bevolking werd letterlijk aan zichzelf overgelaten.
De Solvay-zaak
Het onderzoek van het rapport gaat ook dieper in op de rol van Solvay, een van de belangrijkste spelers in de productie van vervuilende chemische stoffen, in het bijzonder PFAS, zeer persistente en gevaarlijke stoffen voor de gezondheid.
De Spinetta Marengo-site staat al jaren onder toezicht van het Openbaar Ministerie en de Rechtbank van Alessandria vanwege milieuvervuiling. Onlangs heeft het Hof van Assisen het voormalige Solvay, nu omgedoopt tot Syensqo, voor de rechter gedaagd omdat het verantwoordelijk was voor de PFAS-vervuiling in het gebied.
Maar het meest huiveringwekkende deel komt naar voren uit de documenten die door het onderzoek van Report aan het licht zijn gekomen: het lijkt er in feite op dat de managers van Solvay en Miteni zich jaren geleden volkomen bewust waren van de hoge en gevaarlijke niveaus van PFAS in het bloed van de werknemers. Sinds 1996 komen grote fabrikanten zoals Solvay, DuPont, 3M en Miteni regelmatig bijeen om toxicologische gegevens en bloedtesten van werknemers te vergelijken. Kortom, ze wisten alles, maar deze informatie werd geheim gehouden.
Dubbele standaarden: In de Verenigde Staten werd Solvay gedwongen miljarden compensatie te betalen voor PFAS-vervuiling. In Italië werd in het proces tegen Miteni in Vicenza echter niets gevraagd aan het bedrijf. Voor Spinetta Marengo zijn er momenteel onderhandelingen gaande tussen Solvay en het Ministerie van Milieu, terwijl de lokale gemeenschappen wachten op gerechtigheid en echte schoonmaakacties.
Paden: het observatorium gesloten in algemene stilte
Tot 2007 bestond er in Italië niet eens een organisch plan om de impact van vervuiling op de gezondheid van de bevolking in gebieden van nationaal belang te bestuderen. De situatie was zo ernstig dat een groep onderzoekers van het Istituto Superiore di Sanità en de CNR besloot deze informatiekloof op te vullen door het Sentieri-project leven in te blazen.
Sinds 2010 heeft het Sentieri-observatorium 6 rapporten gepubliceerd met diepgaande analyses van sterfte en ziekenhuisopnames voor elke SIN, wat een enorme bijdrage levert aan de kennis van de impact van vervuiling op de gebieden, en een fundamenteel bewustzijn ontwikkelt bij de bevolking die in deze gebieden leeft. Deze onderzoeken hebben het aantal gevallen van kanker, luchtwegaandoeningen en andere aandoeningen gedocumenteerd die aanzienlijk hoger zijn dan het nationale gemiddelde, en leveren onweerlegbaar wetenschappelijk bewijs voor het verband tussen vervuiling en de volksgezondheid.
Maar in 2023 sloot Sentieri, te midden van de algemene stilte van de instellingen en de onverschilligheid van de meerderheid van de publieke opinie, zijn deuren. Een onbegrijpelijk besluit juist op het moment waarop deze gegevens meer dan ooit noodzakelijk zouden zijn geweest om de evolutie van de situatie te monitoren en de effectiviteit van de landwinningsinterventies te evalueren.
Maar toen besloot de minister van Volksgezondheid, Orazio Schillaci, onder de druk die door het onderzoek van het rapport werd ontketend, het onderzoek te herfinancieren. De schade blijft echter bestaan, de tijdelijke blokkering heeft feitelijk geleid tot het verlies van kostbare gegevens met betrekking tot de jaren 2023, 2024 en 2025.
Regelgevende obstakels
Een van de grootste problemen is een regelgevend vacuüm waardoor bedrijven hun werk tientallen jaren kunnen uitstellen, waardoor er voortdurend veranderingen plaatsvinden in landwinningsprojecten. In feite straft de wet degenen die niet communiceren of de sanering niet uitvoeren, maar niet degenen die de sanering te langzaam uitvoeren.
Het probleem is dat achter de statistieken, percentages en vertragingen verhalen schuilgaan van hele gemeenschappen die tientallen jaren hebben geleefd met vergiftigde grond, vervuilde grondwaterlagen en alarmerende kankercijfers. Burgers die hun kinderen ziek zien worden, huisartsen en oncologen die abnormale pieken in pathologieën melden, lokale verenigingen die schreeuwen om gratis en regelmatige kankerscreeningen.
De centrale kwestie die uit het onderzoek van Report naar voren kwam, is niet technisch maar politiek. De vaardigheden bestaan, de herstelprotocollen zijn bekend, de technologie is beschikbaar. Wat ontbreekt is de politieke wil om het probleem daadwerkelijk aan te pakken, door adequate middelen toe te wijzen en de continuïteit van de interventies te garanderen.
Maar al te vaak blijven claims steken in eindeloze juridische geschillen over wie moet betalen, in betwiste contracten, in projecten die op papier blijven staan terwijl de bevolking met het vergif blijft leven. Het beginsel ‘de vervuiler betaalt’ botst met de realiteit van failliete of verdwenen bedrijven, terwijl de staat en de regio’s verantwoordelijkheden en kosten afwentelen.
Het antwoord van Solvay
Dit is de reactie van Solvay naar aanleiding van de uitzending van het programma, op de website van Report kunt u ook die van de andere betrokken bedrijven vinden:
Er bestond een puur commerciële relatie tussen Miteni en Solvay, die eindigde in 2018. Tot 2018 besteedde Solvay/Syensqo slechts een deel van het uiteindelijke productieproces van de gepatenteerde gefluoreerde oppervlakteactieve stof C6O4 uit aan Miteni, en een circulair terugwinningsproces van C6O4 uit de harsen die worden gebruikt voor waterbehandeling, in volledige overeenstemming met het huidige autorisatie- en regelgevingskader.
Syensqo geeft geen commentaar op wat er in het Miteni-proces wordt beweerd, aangezien het op geen enkele manier deel uitmaakt van het proces. Het bedrijf houdt nauwlettend toezicht op de gezondheid van zijn werknemers. De resultaten van de epidemiologische en biomonitoringstudies die van 2013 tot vandaag zijn uitgevoerd, worden transparant en voortdurend gedeeld met werknemers, vakbonden en gezondheidsautoriteiten die in het gebied aanwezig zijn, en worden ook gepubliceerd in wetenschappelijke tijdschriften.
De rechter op de voorlopige terechtzitting heeft tweemaal uitstel van de procedure toegestaan om zoveel mogelijk schikkingen te kunnen vaststellen. Hij heeft in zijn bevel opgemerkt dat de verdedigers van de gedaagden en van de burgerlijk aansprakelijke partij in dit opzicht correct actie hebben ondernomen en dat een groot deel van de gesprekken met de burgerlijke partijen een positief resultaat hebben gehad of in ieder geval zijn gestart, waarbij hij ook specificeert dat de verjaringstermijn voor de gehele duur van het uitstel opgeschort blijft.
Naast de aanzienlijke milieu-investeringen die al zijn gedaan en die gepland zijn voor de komende jaren, heeft het bedrijf een pad van transparantie en samenwerking gevolgd met alle overheidsinstanties die betrokken zijn bij milieubescherming. Hiertoe behoort uiteraard het Ministerie van Milieu, dat regelmatig wordt geïnformeerd over de belangrijkste vorderingen.
In dit verband wordt gespecificeerd dat de Vennootschap reeds schikkingsovereenkomsten heeft bedongen – en nog steeds van plan is te bedingen – met de verschillende publieke lichamen en exponentiële lichamen die burgerlijke partijen waren in de strafprocedure tegen Alessandria, als onderdeel van een hernieuwde geest van constructieve samenwerking en burgerlijke coëxistentie met de lokale gemeenschap en de publieke autoriteiten.
