Meer dan dertig jaar lang werden ze beschouwd als een model van sociaal evenwicht. Toen, in het hart van Kibale National Park, Oeganda, barstte er iets. De grootste bekende gemeenschap van chimpansees, die van Ngogo, is opgesplitst in twee rivaliserende groepen, waardoor een intern conflict is ontstaan dat even zeldzaam als verontrustend is.
Volgens de studie gepubliceerd in het tijdschrift Wetenschap en geleid door antropoloog Aaron Sandel, is het de eerste uitgebreide documentatie van een permanente splitsing gevolgd door geweld tussen individuen die ooit alles deelden: territorium, relaties en hiërarchieën.
Van samenwonen tot uiteenvallen: wat er is gebeurd
Tot 2015 functioneerde de gemeenschap volgens het klassieke ‘splijtingsfusie’-model: mobiele subgroepen, maar verbonden door een sterke sociale cohesie. Toen kwamen er steeds duidelijkere tekenen van spanning naar voren. De groepen begonnen elkaar te mijden, de interacties werden verminderd, tot het definitieve uiteenvallen in 2018. Onder de veronderstelde oorzaken wijzen onderzoekers op de dood van sleutelfiguren die in staat zijn het evenwicht te bewaren, en veranderingen in de mannelijke hiërarchie. Factoren zoals ziekte en concurrentie om hulpbronnen kunnen de kloof ook hebben versneld.
Zoals de studie uitlegt en zoals de grafiek ook laat zien, evolueerde het sociale netwerk van de 219 chimpansees van een initiële fase van sterke territoriale overlap en cohesie naar een geleidelijke scheiding in twee verschillende groepen (centraal en westelijk). De clusteranalyses benadrukken de vorming van twee componenten die in de loop van de tijd niet langer met elkaar verbonden zijn, terwijl de ruimtelijke overlap tussen individuen afneemt tot bijna nul. De grafiek illustreert ook de verschillen in landgebruikspatronen en interacties tussen individuen, die evolueren van frequente en neutrale ontmoetingen naar een duidelijke sociale scheiding, culminerend in episoden van conflict tussen leden van de twee groepen die voorheen tot dezelfde gemeenschap behoorden:
Geweld tussen voormalige bondgenoten
Na de scheiding escaleerde het conflict. Tussen 2018 en 2024 werden minstens zeven aanvallen geregistreerd tegen volwassen mannen en zeventien tegen welpen, die van hun moeders waren weggerukt. Brute afleveringen, waarin de aanvallers voormalige leden van dezelfde groep waren. Een feit dat wetenschappers opvalt: nieuwe groepsidentiteiten hebben de banden verdrongen die in de loop van jaren van co-existentie zijn opgebouwd. Met andere woorden: de chimpansees begonnen hun ‘oude metgezellen’ als vijanden te behandelen.
Een zeer zeldzame gebeurtenis in de natuurlijke historie
Genetische analyses suggereren dat soortgelijke verschijnselen eens in de 500 jaar kunnen voorkomen. Er bestaat een precedent, waargenomen in de jaren zeventig door primatoloog Jane Goodall in het Gombe National Park, maar die zaak is al lang besproken vanwege mogelijk menselijk ingrijpen. Die van Kibale wordt echter als steviger en completer beschouwd, omdat het gebaseerd is op voortdurende observaties en zonder interventies van buitenaf.
Wat leert dit conflict ons?
Geleerden dringen aan op voorzichtigheid als ze spreken over een ‘burgeroorlog’, aangezien chimpansees geen etniciteit, religie en politieke ideologie hebben; al die culturele kenmerken die we vaak identificeren als een van de belangrijkste oorzaken van conflicten tussen mensen, vooral interne conflicten zoals burgeroorlogen.
Toch is de parallel onvermijdelijk, omdat uit onderzoek blijkt dat polarisatie en collectief geweld spontaan kunnen ontstaan, zelfs zonder cultuur, ideologie of taal. Een ontdekking die diepgaande vragen oproept: als er een vergelijkbare dynamiek bestaat in onze naaste familieleden, dan zouden de wortels van conflicten biologischer en minder cultureel kunnen zijn dan we denken.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
