PFAS, de zogenaamde eeuwige chemicaliën, zijn nu wijdverspreid in het milieu, in voedsel en zelfs in het bloed van Europeanen. Maar hoewel de gezondheidsrisico’s al enige tijd bekend zijn, heeft de Europese Unie moeite om de productie en het gebruik ervan onder controle te houden. De Europese Rekenkamer benadrukt de tekortkomingen van het systeem en benadrukt in het nieuwe Speciaal Verslag nr. 31/2026 hoe traag en ontoereikend de regelgevingsinstrumenten nog steeds zijn om het probleem van PFAS aan te pakken.

De cijfers laten een werkelijk zorgwekkende situatie zien: ongeveer 10.000 stoffen die tot deze chemische familie behoren, duizenden industriële en dagelijkse toepassingen, onvoldoende controles en procedures die jaren kunnen duren voordat een verbod wordt bereikt. Intussen dreigen de voortdurende blootstelling en de kosten van besmetting steeds meer op de gemeenschap te drukken.

Voor degenen die ze nog niet kennen: PFAS (per- en polyfluoralkylstoffen) zijn een grote familie van synthetische chemische verbindingen die worden gebruikt vanwege hun antiaanbaklaag, waterdichtheid, hitte- en chemicaliënbestendige eigenschappen. Ze zijn te vinden in talloze producten, van pannen met antiaanbaklaag tot waterdichte kleding, van voedselverpakkingen tot cosmetica, tot industriële toepassingen, medische apparatuur en blusschuim.

Het grootste probleem is hun extreme persistentie: de sterke binding tussen koolstof en fluor zorgt ervoor dat deze stoffen zeer langzaam worden afgebroken en zich ophopen in het milieu en, in sommige gevallen, in levende organismen. Blootstelling is in verband gebracht met verschillende gezondheidseffecten, waaronder sommige vormen van kanker, reproductieve problemen, veranderingen in cholesterol en een verminderde antilichaamrespons op sommige vaccins.

Volgens schattingen van de Europese Rekenkamer zijn er, zoals reeds vermeld, ongeveer 10.000 PFAS, maar worden er daadwerkelijk ruim 1.400 geproduceerd en gebruikt. Ruim een ​​derde van de familie bestaat uit polymeren, waaronder PTFE, die ook worden gebruikt in antiaanbaklagen op pannen.

@Rekenkamer

Eén op de zeven Europese adolescenten heeft een PFAS-gehalte in het bloed dat boven de EFSA-richtlijnwaarde ligt

Een van de meest alarmerende gegevens die door het Hof zijn gerapporteerd, is die van de Europese biomonitoring HBM4EU: 14,26% van de onderzochte adolescenten had concentraties PFAS in het lichaam die hoger waren dan de gezondheidsrichtlijnwaarde afgeleid van de door de EFSA vastgestelde aanvaardbare wekelijkse dosis. Dit laatste is gelijk aan 4,4 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per week en betreft de som van vier stoffen: PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS.

De onderzoeken zijn tussen 2014 en 2021 uitgevoerd in negen Europese landen, met uitzondering van Italië. Het Europees Milieuagentschap rapporteert een gemiddelde van 14,3%, met belangrijke verschillen tussen landen: in Frankrijk bedraagt ​​het percentage bijna 24%.

Het is een zorgwekkende uitkomst omdat het stoffen betreft die lang in het lichaam en in het milieu kunnen blijven bestaan, waardoor het moeilijk is om de blootstelling snel te verminderen.

Slechts 231 registraties voor duizenden stoffen

Een van de ernstigste problemen die het Hof heeft gesignaleerd betreft de Europese REACH-verordening, die ervoor moet zorgen dat chemische stoffen die op de markt worden gebracht vergezeld gaan van adequate informatie over hun gevaren.

Het onderliggende principe is eenvoudig: “geen gegevens, geen markt”, d.w.z. zonder voldoende veiligheidsgegevens zou een stof niet op de markt mogen worden gebracht. Maar volgens de rechtbank blijft dit mechanisme in het geval van PFAS grotendeels theoretisch.

In feite zijn er in het REACH-systeem slechts 231 registraties die betrekking hebben op 119 PFAS. En er is nog een belangrijk detail: geen van deze registraties valt binnen de productierange van meer dan 1.000 ton per jaar, waarvoor de meest volledige toxicologische en ecotoxicologische gegevens nodig zijn.

De verklaring vindt u ook in de vrijstellingen die de wetgeving biedt. Polymeren, die ruim een ​​derde van de PFAS uitmaken, vallen niet onder REACH-registratie. Daartoe behoort PTFE, dat veel wordt gebruikt in pannen met antiaanbaklaag en waterdichte stoffen: voor deze stof, zo onderstreept de Rekenkamer, heeft ECHA geen veiligheidsinformatie verzameld via het REACH-systeem.

In de praktijk ontbreekt het voor een substantieel deel van deze chemische familie nog steeds aan adequate gegevens om de gevaren te beoordelen.

Het duurt bijna 5 jaar om een ​​PFAS te verbieden (en vervanging lost het probleem mogelijk niet op)

Zelfs als risico’s worden geïdentificeerd, is ingrijpen niet eenvoudig. Volgens de controleurs duurt de gevarenbeoordeling van een PFAS door het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA) gemiddeld zes jaar, waarbij de tijd varieert van zes maanden tot tien jaar. En de conclusies zijn niet altijd definitief, zeker niet als er voldoende informatie ontbreekt.

Gemiddeld duurt het echter bijna vijf jaar om tot een Europese beperking te komen. In de tussentijd kunnen de stoffen gewoon gebruikt blijven worden.

Dan is er het probleem van de zogenaamde ‘betreurenswaardige vervanging”: wanneer een PFAS wordt verboden, kan het worden vervangen door een ander zeer vergelijkbaar molecuul, met vergelijkbare eigenschappen en mogelijk kritieke problemen. Een manier om het probleem te omzeilen zonder het daadwerkelijk te elimineren.

Het universele beperkingsvoorstel dat in 2023 door Duitsland, Denemarken, Nederland, Zweden en Noorwegen werd gepresenteerd, heeft tot doel in te grijpen op duizenden PFAS en hun verschillende toepassingen. Maar volgens de door de Rekenkamer gerapporteerde schattingen van ECHA zal het alleen al ongeveer vier jaar duren om de evaluatie van zijn wetenschappelijke comités af te ronden. Deze fase moet vervolgens worden gevolgd door het Europese besluitvormingsproces.

Ondertussen hebben Frankrijk en Denemarken al strengere nationale beperkingen ingevoerd. In Frankrijk is vanaf 1 januari 2026 de verkoop en import van producten die PFAS bevatten in sommige categorieën verboden, waaronder cosmetica, kledingstoffen en skiwas, met specifieke uitzonderingen.

Een derde van de EU-landen heeft geen gerichte controles uitgevoerd

Wat de situatie nog moeilijker maakt, is het gebrek aan controles. Uit de antwoorden van de nationale autoriteiten aan de Rekenkamer blijkt dat 9 van de 27 lidstaten tussen 2020 en 2025 geen gerichte controles op PFAS hebben uitgevoerd om de naleving van de Europese regels voor chemische stoffen te verifiëren.

Als redenen worden genoemd de prioriteit die aan andere verontreinigende stoffen wordt gegeven, het gebrek aan laboratoriumcapaciteit en de hoge analysekosten.

We benadrukken ook dat het systeem sterk afhankelijk is van bedrijven zelf, die verplicht zijn de risico’s van chemicaliën zelf te beoordelen en te beheren en de nodige veiligheidsinformatie te verstrekken.

PFAS in voeding

Een andere bijzonder belangrijke passage betreft de Europese limieten voor de aanwezigheid van PFAS in voedingsmiddelen. Momenteel hebben de maximumdrempels slechts betrekking op vier stoffen (PFOS, PFOA, PFNA en PFHxS) en enkele productcategorieën, waaronder vis, schaaldieren, vlees, slachtafval en eieren.

De Rekenkamer legt uit dat deze limieten ook zijn vastgesteld rekening houdend met de noodzaak om de beschikbaarheid van voedsel op de markt te garanderen. Meestal worden deze vastgesteld op het 95e percentiel: dit betekent dat ongeveer 5% van de meest vervuilde productie de limiet overschrijdt en niet op de markt kan worden gebracht.

Maar er is één aspect dat bijzondere aandacht verdient: het respecteren van de wettelijke limieten betekent niet noodzakelijkerwijs dat de regelmatige consumptie van die voedingsmiddelen risicovrij is.

Om dit aan te tonen berekende het Hof hoeveel een persoon van 70 kg elke week zou kunnen eten als voedsel precies de maximaal toegestane niveaus van PFAS zou bevatten. Het resultaat is verrassend: 7 gram ansjovis, 39 gram zeebaars of wilde zalm, 181 gram eieren of 237 gram rund- of varkensvlees.

voorbeelden maximale hoeveelheid pfas week

@Rekenkamer

Dit zijn de hoeveelheden die, in de beschouwde hypothese, voldoende zouden zijn om de door de EFSA aanvaardbare wekelijkse dosis te bereiken. Dit zijn geen voedingsindicaties en ze betekenen ook niet dat deze voedingsmiddelen normaal gesproken op maximale niveaus besmet zijn: de Rekenkamer geeft zelf aan dat de bij controles aangetroffen concentraties over het algemeen lager zijn. De berekening dient echter om te benadrukken hoe de huidige limieten aanzienlijke blootstellingsmarges kunnen laten.

Bijna 100.000 monsters zijn geanalyseerd, maar vijf landen hebben geen gegevens ingediend

Europa beschikt over een voedselmonitoringsysteem dat de afgelopen jaren aanzienlijk is gegroeid. Het aantal geanalyseerde steekproeven is gestegen van 17.300 in 2020 naar 99.000 in 2024. Maar zelfs in dit geval vertoont de verzameling van informatie lacunes: vijf lidstaten hebben in de periode 2020-2024 geen gegevens ingediend bij de EFSA en meer dan de helft van de resultaten komt uit slechts vier landen: Denemarken, Duitsland, Frankrijk en Nederland.

We wijzen er ook op dat de Europese database nog geen monitoringgegevens bevat over TFA (trifluorazijnzuur), een zeer persistente en mobiele stof, die ook voortkomt uit de afbraak van sommige PFAS en steeds vaker wordt aangetroffen in drinkwater en plantaardig voedsel.

Een andere grens betreft voedingsmiddelen waarvoor nog geen Europese maximumwaarden zijn vastgesteld. Deze omvatten fruit, groenten en diverse drankjes. We ontdekten dat er al ruim 50 verschillende PFAS in voedingsmiddelen zijn geïdentificeerd en dat sommige stoffen ook in producten voorkomen waarvoor geen specifieke limieten gelden.

Drinkwater

Zelfs op het gebied van drinkwater signaleert de Rekenkamer een probleem: de Europese parameters zijn in 2020 vastgesteld op basis van het wetenschappelijke bewijsmateriaal dat in 2017 beschikbaar was en zijn nog niet bijgewerkt, ondanks dat er in de tussentijd nieuwe gegevens zijn opgedoken.

De Europese richtlijn geeft twee parameters: 0,5 microgram per liter voor het totaal aan PFAS en 0,1 microgram per liter voor de som van 20 PFAS. De Rekenkamer specificeert dat deze grenzen over het algemeen worden gerespecteerd, maar onderstreept de noodzaak om de geschiktheid ervan opnieuw te beoordelen in het licht van de meest recente kennis.

Acht lidstaten hebben al aanvullende nationale limieten ingevoerd, een teken van een niet-uniform Europees kader. Dit zijn onder meer Duitsland, Denemarken, Zweden en Tsjechië.

Het opruimen van PFAS zal altijd meer kosten

Het probleem heeft niet alleen betrekking op de gezondheid en kwaliteit van het milieu, maar ook op de economische middelen die nodig zijn om in te grijpen bij besmetting. De kosten voor waterzuivering en schoonmaak kunnen enorm oplopen, vooral als preventie steeds wordt uitgesteld.

We wijzen er ook op dat de Europese Unie talloze onderzoeks- en responsprojecten op het gebied van PFAS heeft gefinancierd, maar nog geen algemeen en geconsolideerd beeld heeft van alle fondsen die aan deze kwestie zijn toegewezen.

Er komt dus een tegenstrijdigheid naar voren in het rapport: enerzijds worden er middelen geïnvesteerd om deze stoffen te bestuderen, te verwijderen en te vervangen; aan de andere kant blijven de procedures om de verspreiding ervan te beperken traag en zijn de controles niet homogeen.

Waar de Europese Rekenkamer om vraagt

Het rapport beperkt zich niet tot het fotograferen van de kritieke kwesties, maar formuleert een reeks aanbevelingen aan de Europese Commissie. Tot de belangrijkste daarvan behoren het versnellen van de procedure voor de universele beperking van PFAS, het versnellen van de regelgevingsinstrumenten, het versterken van de controles in de lidstaten en het actualiseren van de limieten voor voedsel en drinkwater op basis van de nieuwste wetenschappelijke gegevens.

Voor een deel van deze maatregelen geven wij 2028 als implementatiedoel aan.

De boodschap is duidelijk: het is niet voldoende om in te grijpen wanneer een enkele stof als gevaarlijk wordt erkend, vooral niet als deze kan worden vervangen door een zeer vergelijkbaar molecuul. We hebben een strategie nodig die het probleem als geheel kan aanpakken, waarbij niet-essentiële toepassingen geleidelijk worden teruggedrongen en wordt voorkomen dat nieuwe PFAS eenvoudigweg de plaats innemen van de reeds verboden PFAS.

Omdat eeuwige stoffen niet verdwijnen als je stopt met de productie ervan. En hoe langer we wachten om de verspreiding ervan te beperken, hoe moeilijker en duurder het wordt om de schade te herstellen.