Wanneer de menselijke bevolking in iets meer dan een eeuw 28 keer groeit, trekt de natuur zich onverbiddelijk terug. Dit is wat er gebeurde op de Kilimanjaro, waar tussen 1911 en 2022 75% van de natuurlijke soorten per vierkante kilometer van de lagere hellingen verdween. Dit blijkt uit onderzoek gepubliceerd in PLOS One, en ondersteund door de Deutsche Forschungsgemeinschaft, dat voor het eerst nauwkeurig het verband documenteert tussen menselijke dichtheid en verlies aan biodiversiteit in een tropisch ecosysteem.
De wetenschappers vergeleken kaarten uit 1911, satellietgegevens, volkstellingen en 1.600 veldonderzoeken, waarbij de evolutie van bijna 3.000 plantensoorten werd gevolgd. Het beeld dat naar voren komt is ondubbelzinnig: de bevolkingsdichtheid is gestegen van 30 mensen per vierkante kilometer in 1913 naar 430 in 2022, waardoor savannes, bossen en wetlands zijn getransformeerd in akkers, weilanden en stedelijke nederzettingen.
In 1911 bedekte 90% van de natuurlijke vegetatie nog steeds de lagere hellingen van de berg. Vandaag is dat percentage gedaald tot 19%. De savannes, die een eeuw geleden 75% van het grondgebied besloegen, zijn teruggebracht tot 18% en vervangen door landbouw. Bossen hebben ook een drastische inkrimping ondergaan: van ruim 500 vierkante kilometer in 1911 naar slechts 60 in 2022.
Maar de meest verrassende gegevens uit het onderzoek gaan over de rol van klimaatverandering. De klimaatverandering heeft geen duidelijke invloed gehad op de waargenomen trends in de biodiversiteit in bewoonde gebieden. Terwijl in de hogere delen van het Nationaal Park de opwarming van de aarde het smelten van gletsjers heeft versneld en de frequentie van bosbranden heeft doen toenemen, is op de lagere hellingen de bevolkingsgroei de belangrijkste motor geweest van de transformatie van het gebied.
De bevolking rond de Kilimanjaro is geëxplodeerd: van ongeveer 50.000 inwoners in 1889 tot ruim 1,4 miljoen in 2022. Deze hausse heeft een reeks gevolgen teweeggebracht: uitbreiding van de landbouw, verstedelijking, intensieve inzameling van brandhout, baksteenproductie, begrazing. De bebouwde kom is tussen 1976 en 2022 vertwaalfvoudigd.
Niet al het nieuws is slecht. De studie documenteert ook deugdzame voorbeelden van co-existentie tussen mens en natuur. De Chagga-thuistuinen, traditionele vierlaagse agroforestry-systemen, zijn in omvang verdubbeld tot 849 vierkante kilometer en herbergen meer dan 500 plantensoorten. Rau Forest Reserve en Namalok Private Reserve laten zien hoe effectief beheer van beschermde gebieden de negatieve effecten van bevolkingsgroei kan verzachten.
Het onderzoek wijst ook op een zorgwekkende paradox: terwijl inheemse soorten afnemen, nemen de geïntroduceerde soorten toe. Uitheemse soorten zijn van een marginale aanwezigheid uitgegroeid tot een belangrijk onderdeel van de lokale flora, waarbij sommige, zoals Prosopis juliflora, 7% van bepaalde gebieden binnendringen.
Volgens de onderzoekers vertegenwoordigt de Kilimanjaro zowel een uitdaging als een kans voor andere tropische regio’s. Het beschermen van het Rau-woud en het instellen van beschermde gebieden zoals Namalok zijn potentiële strategieën om drastische veranderingen in de landbedekking te verzachten. De boodschap is duidelijk: om het verlies aan biodiversiteit een halt toe te roepen is een effectief beleid nodig dat het welzijn van de mens in evenwicht brengt met het welzijn van de natuur, voordat het ecologische evenwicht van deze unieke ecosystemen permanent in gevaar komt.
