Een hittegolf kan binnen enkele dagen zijn sporen nalaten. Om te begrijpen wat er echter kan gebeuren als blootstelling aan extreme klimatologische gebeurtenissen plaatsvindt tijdens de zwangerschap of in de allereerste levensjaren, zullen onderzoekers zelfs kijken naar DNA-methylatie in het speeksel van 400 kinderen, waarbij ze monsters vergelijken die zijn verzameld op de leeftijd van 1 en 13 jaar.
Het is slechts een van de onderdelen van E-CHANGE, het project dat net is gestart aan de Universiteit van Turijn om te begrijpen hoe klimaatverandering de gezondheid beïnvloedt, van sterfgevallen tijdens hittegolven tot de effecten die zich vele jaren na een zwangerschap onder abnormale temperaturen kunnen voordoen.
Het project begon op 1 september 2026, zal drie jaar duren en wordt gefinancierd door het Italiaanse Wetenschapsfonds van het Ministerie van Universiteit en Onderzoek met ongeveer 1,32 miljoen euro. Het wordt gecoördineerd door Giovenale Moirano, onderzoeker bij de afdeling Medische Wetenschappen van de Universiteit van Turijn. Het programma brengt epidemiologie, biostatistiek, moleculaire biologie en klimaatwetenschap samen. De thermometer alleen is hier niet voldoende. De officiële projectfiche stelt de deadline voor voltooiing vast op 31 augustus 2029.
Van hitte tot West-Nijl, de kalender wordt langer
In het eerste deel van het onderzoek wordt gekeken naar effecten die snel optreden. E-CHANGE zal hittegolven, overstromingen en bosbranden in verband brengen met het dagelijkse aantal sterfgevallen, gemeente voor gemeente, over het hele Italiaanse grondgebied. Vervolgens zal het de observatietijd uitbreiden tot de volgende maanden, waarbij temperatuur, neerslag en extreme gebeurtenissen zullen worden bestudeerd, samen met de verspreiding van twee ziekten die worden overgedragen door vectoren die al in ons land aanwezig zijn: het West-Nijlvirus en Lyme-neuroborreliose.
Muggen en teken reageren bovendien ook op de omgevingsomstandigheden die ze om zich heen aantreffen. Temperaturen en regenval kunnen habitats, seizoenen van activiteit en mogelijkheden van overdracht wijzigen. Er spelen hier echter verschillende andere variabelen een rol, dus het project zal de associaties analyseren zonder een klimaatcoïncidentie automatisch in een oorzaak om te zetten. Het langste deel begint zelfs al vóór de geboorte.
Meer dan 10.000 kinderen en een verhaal dat begon tijdens de zwangerschap
E-CHANGE zal gebruik maken van gegevens verzameld uit twee grote Italiaanse moeder-kindcohorten die samen meer dan 10.000 deelnemers tellen. Eén daarvan is NINFEA, gecoördineerd door de Epidemiologie-eenheid van de Universiteit van Turijn en de Stad van Volksgezondheid: sinds 2005 heeft het ongeveer 7.500 moeders en kinderen gevolgd door middel van periodieke vragenlijsten.
De andere is PiccoliPiù, gestart in 2011 in ziekenhuizen in Florence, Rome, Turijn, Triëst en Viareggio, dat ongeveer drieduizend kinderen vanaf de geboorte heeft gevolgd en in de loop van de tijd informatie heeft verzameld over hun omgeving, groei en gezondheidstoestand.
Deze gegevens zijn in de loop der jaren al verzameld en zullen nu opnieuw worden geïnterpreteerd met een andere vraag: wat gebeurt er als de zwangerschap en de eerste twee levensjaren samenvallen met herhaalde blootstelling aan extreme hitte, overstromingen of andere klimatologische gebeurtenissen? De onderzoekers gaan op zoek naar eventuele associaties met groeicurves en de gezondheid van de luchtwegen.
Dan zijn er nog die 400 kinderen en de speekselmonsters. E-CHANGE zal DNA-methylatiepatronen vergelijken die zijn gemeten na 1 en 13 jaar, op zoek naar mogelijke moleculaire signalen die verband houden met vroege blootstelling aan het klimaat. Methylering kan de manier veranderen waarop sommige genen worden gereguleerd zonder de DNA-sequentie te veranderen. Als er een verband naar voren komt, zal dat alleen niet voldoende zijn om aan te tonen dat een hittegolf of een overstroming dit veroorzaakt heeft: in dertien jaar tijd gebeuren er nog veel meer dingen in een organisme.
Scheid het klimaat dat we hebben van het klimaat dat we zouden hebben gehad
Ten slotte is er misschien wel het meest ambitieuze onderdeel van het project: proberen een getal te plakken op de ziektelast die te wijten is aan de klimaatverandering veroorzaakt door menselijke activiteiten.
De onderzoekers gaan werken met twee klimaten. De eerste is de daadwerkelijk waargenomen temperatuur en extreme gebeurtenissen van de afgelopen jaren. Het tweede zal bestaan in de modellen: het zal een reconstructie zijn van hoe deze blootstellingen verspreid hadden kunnen worden zonder de antropogene krachten die de planeet verwarmden. De epidemiologische relaties tussen klimaat en gezondheid zullen op beide scenario’s worden toegepast.
Op basis van die vergelijking zal E-CHANGE proberen in te schatten hoeveel van de waargenomen gezondheidseffecten kunnen worden toegeschreven aan de antropogene opwarming. Het is iets preciezer dan tellen hoeveel mensen sterven tijdens een zeer hete zomer: het betekent de vraag stellen hoeveel van dat risico er zou zijn gebleven, zelfs in het klimaat dat we zouden hebben gehad zonder de temperatuurstijging die door menselijke activiteiten wordt veroorzaakt.
Er zullen sterftegegevens, infectiesurveillancesystemen, klimatologische, ecologische en sociaal-economische informatie, evenals de twee geboortecohorten, nodig zijn. Het resultaat zou ook een herbruikbare infrastructuur moeten zijn voor ander onderzoek en, in de bedoelingen van de groep, om systemen voor vroegtijdige waarschuwing en meer gerichte gezondheidszorginterventies op te bouwen voor degenen die het meest blootgesteld zijn.
We zullen moeten wachten op de antwoorden. Ondertussen liggen er dagelijks sterfgevallen geregistreerd, infecties overgedragen door muggen en teken, ruim tienduizend kinderen jarenlang gevolgd en 400 speekselmonsters lang genoeg bewaard om het verhaal te vertellen van twee heel verschillende leeftijden van dezelfde persoon. E-CHANGE zal proberen te begrijpen hoeveel van die geschiedenis ook de afdruk draagt van het klimaat dat we hebben veranderd.
