Een kind met een volledig Neanderthaler genoom zou binnen twintig jaar levend geboren kunnen worden. De schatting is afkomstig van Hank Greely, hoogleraar recht en genetica en directeur van het Center for Law and the Biosciences aan de Stanford University. Er is vandaag geen project aangekondigd om dit te doen. Greely kijkt naar de snelheid waarmee genbewerking, sequencing en technieken die DNA kunnen aanpassen zich ontwikkelen, en acht het aannemelijk dat de tools daar binnen twintig jaar zullen komen.
Het is een merkwaardige grens: millennia lang hebben we de Neanderthalers kunnen leren kennen door middel van botten, gereedschap en een paar tanden. Sinds 2010 hebben we ook hun genoom. Nu beginnen we over de middelen te beschikken om in de onze te kunnen ingrijpen. Door de twee samen te voegen, althans op papier, begint het idee van het genetisch reconstrueren van een van onze uitgestorven familieleden uit science fiction te komen. Het probleem is alles wat daarna komt.
We hebben het DNA, de te klonen cel ontbreekt
Toen het in 2010 werd gepubliceerd op Wetenschap Na de eerste versie van het Neanderthaler-genoom veranderde het werk ook de manier waarop we naar deze uitgestorven mensen keken. Vergelijking met modern DNA toonde aan dat Neanderthalers en voorouders van sommige Homo sapiens-populaties zich hadden gekruist. In feite blijft een klein deel van die genetische geschiedenis circuleren onder miljoenen mensen die vandaag de dag leven. Het hebben van de sequentie is echter niet hetzelfde als het hebben van een Neanderthaler die klaar is om te worden gekloond.
Voor het klonen dat voor Dolly wordt gebruikt, is een cel nodig waaruit een intacte kern kan worden gehaald. Er zijn geen levende Neanderthalercellen meer: we hebben het over populaties die tienduizenden jaren geleden verdwenen zijn. Een organisme dat in uitzonderlijke omstandigheden wordt aangetroffen, zou op een dag weefsels kunnen opleveren die beter bewaard zijn gebleven dan de weefsels die vandaag de dag beschikbaar zijn, maar op dit moment is dat pad gesloten.
Het alternatief komt dus van genetische manipulatie. We zouden uitgaan van moderne menselijke cellen en ingrijpen op het DNA om het geleidelijk dichter bij het Neanderthaler-genoom te brengen dat is gereconstrueerd uit oude overblijfselen. De sprong hier is opmerkelijk.
Met CRISPR kunt u precieze delen van het DNA knippen en wijzigen; basisbewerking kan individuele letters van de genetische code veranderen zonder de dubbele helix volledig te doorbreken. Greely schat dat er vandaag de dag al tientallen hedendaagse aanpassingen denkbaar zijn. Om tot een volledig Neanderthaler-genoom te komen, zou een enorm grotere hoeveelheid nodig zijn, met een nauwkeurigheidsniveau dat we vandaag de dag niet bezitten. Twintig jaar dienen, in zijn voorspelling, juist om die kloof te overbruggen.
De ‘verschrikkelijke wolven’ laten zien hoe snel de sector evolueert
Een glimp van deze versnelling kwam voort uit het uitsterven van dieren. In 2025 presenteerde Colossal Biosciences drie hondachtigen die werden verkregen door cellen van grijze wolven te modificeren om genetische kenmerken te introduceren die zijn geïdentificeerd in het DNA van de uitgestorvenen. Aenocyon dirusde zogenaamde verschrikkelijke wolf.
Volgens door het bedrijf gepubliceerde documentatie voerden de onderzoekers twintig gerichte bewerkingen uit, verspreid over veertien genen, waarbij ze werkten aan kenmerken zoals lichaamsgrootte, schedel en vacht. De gemodificeerde cellen werden vervolgens gebruikt om embryo’s te creëren door middel van nucleaire overdracht en geïmplanteerd in draagmoeders.
Kolossale gesprekken over ‘functionele de-extinctie’: het doel is om fundamentele eigenschappen van het vermiste dier te herscheppen via een levend familielid. Twintig genetische veranderingen zijn veel vergeleken met wat een paar jaar geleden mogelijk was. Vergeleken met de reconstructie van een heel archaïsch mens zijn het echter nog steeds een handjevol.
Kunstmatige intelligentie speelt ook een rol in dit werk, vooral wanneer het nodig is om enorme hoeveelheden genetische gegevens te vergelijken, gedegradeerde sequenties te reconstrueren en de varianten te identificeren waarop moet worden ingegrepen. Het algoritme kan helpen bepalen welke letters moeten worden gewijzigd. Dan moet je ze echt veranderen, in levende cellen, zonder het experiment te transformeren in een verzameling genetische fouten.
Dan zou iemand de zwangerschap moeten voortzetten
Zelfs het verkrijgen van een cel met een compleet Neanderthaler genoom zou een embryo en een zwangerschap vereisen. Hier hebben we minstens één zekerheid die rechtstreeks door onze voorouders is nagelaten: Homo sapiens en Neanderthalers waren biologisch gezien dichtbij genoeg om samen kinderen te krijgen. Hun DNA heeft ons bereikt dankzij die kruisingen.
Dit betekent niet dat die zwangerschappen eenvoudig waren of altijd compatibel waren. In 2016 identificeerde een onderzoek naar het Neanderthaler Y-chromosoom verschillen in genen die verband houden met HY-antigenen, die kunnen worden herkend door het immuunsysteem van de moeder. De auteurs veronderstelden dat sommige onverenigbaarheden mogelijk hebben bijgedragen aan de reproductieve problemen tussen de twee groepen.
Een ander element kwam in 2021 naar voren uit de analyse van de bloedgroepen van drie Neanderthalers en een Denisovan. De studie gepubliceerd op PLOS Eén identificeerde varianten van de Rh-systemen die, bij moderne mensen, geassocieerd kunnen zijn met een verhoogd risico op hemolytische ziekte van de foetus en pasgeborene.
Het zijn fragmenten van een reproductieve geschiedenis van tienduizenden jaren oud en laten ons niet weten wat er vandaag de dag zou gebeuren tijdens zo’n zwangerschap. Ze zijn echter voldoende om te laten zien hoe weinig we weten over wat er zou gebeuren tussen een embryo met dat genetische erfgoed en een Homo sapiens-baarmoeder. Met een detail dat allesbehalve secundair is: het experiment zou resulteren in een persoon.
Hij zou geboren worden zonder Neanderthaler-ouders, grootouders of leeftijdsgenoten
Als alles goed zou gaan, zou dat kind waarschijnlijk de enige levende Neanderthaler op aarde zijn. Jennifer Raff, een biologische antropoloog aan de Universiteit van Kansas, heeft dit probleem ter sprake gebracht: de wereld zou groeien zonder een vorige generatie van de bevolking, zonder Neanderthaler-soortgenoten en zonder een Neanderthaler-cultuur waarin we kunnen leren leven.
Rebecca Wragg Sykes, een archeoloog gespecialiseerd in de studie van Neanderthalers, voegt nog een complicatie toe. Een persoon geboren in de 21e eeuw zou in een totaal andere omgeving leven dan die van de populaties waaruit zijn genoom afkomstig is. Ze zou een hedendaagse taal leren, eigentijds voedsel eten en opgroeien omringd door de Homo sapiens-cultuur. Het bestaan ervan zou iets zeggen over de biologie die met dat genoom verbonden is. Veel minder over het leven van de Neanderthalers 60 duizend jaar geleden.
Het kon ze ook niet allemaal vertegenwoordigen. Neanderthalers bezetten honderdduizenden jaren lang enorme gebieden en vormden uiteenlopende populaties. Ze hadden verschillende materiële tradities, diëten en waarschijnlijk talen of communicatiesystemen. Eén enkel individu dat vandaag de dag opnieuw wordt gecreëerd, zou een nogal uitdagend exemplaar zijn om te transformeren in de woordvoerder van een hele uitgestorven mensheid.
Technologie kan eerder arriveren dan de regels
De bio-ethicus Arthur Caplan van de New York University had het probleem al in 2025 ter sprake gebracht in een artikel gepubliceerd in PLOS-biologie. Technologieën die zijn ontwikkeld om kenmerken van uitgestorven soorten terug te brengen in levende dieren, zo schreef hij, zouden vroeg of laat ook op menselijke voorouders kunnen worden toegepast.
Caplan riep daarom op tot internationale controle, onafhankelijke risicobeoordelingen en een publiek debat voorafgaand aan het experiment. De zorg komt ook voort uit de structuur van de sector: veel van de meest geavanceerde de-extinctietechnologieën worden ontwikkeld door particuliere bedrijven met voldoende middelen om snel de technische grens te verleggen.
Colossal heeft, althans wat de Neanderthalers betreft, al afstand genomen van het idee. Beth Shapiro, hoofd wetenschap van het bedrijf en paleogeneticus, legde uit dat Neanderthalers mensen waren en dat het werken met mensen geïnformeerde toestemming vereist die onmogelijk te verkrijgen is van iemand die nog niet tot leven is gewekt. Het probleem reikt echter verder dan één bedrijf.
De Wereldgezondheidsorganisatie beschouwt erfelijke bewerking van het menselijk genoom als een gebied dat bijzonder rigoureus bestuur vereist. In 2021 publiceerde het een internationaal raamwerk van aanbevelingen over het bewerken van het menselijk genoom, waarin ook niet-geregistreerd onderzoek, risicovolle proeven en mogelijke verschuivingen van activiteiten naar landen met zwakkere controles aan bod komen. Over twintig jaar kunnen de instrumenten er anders uitzien. De juridische grenzen zullen waarschijnlijk veel minder ordelijk blijven.
Een bevroren lichaam zou ons waarschijnlijk meer leren
Tenslotte is er nog een tamelijk elegante wetenschappelijke paradox. Na al deze technologie blijft de droom van veel Neanderthaler-wetenschappers iets veel eenvoudiger: het vinden van een lijk.
Ötzi bewaart al meer dan vijfduizend jaar huid, tatoeages, kleding, darminhoud en zelfs sporen van zijn laatste maaltijd. Het lichaam van de Tollund-man, dat ongeveer 2400 jaar in een Deens veengebied heeft gelegen, maakte het mogelijk details te reconstrueren die geen enkel skelet had kunnen onthullen. Een uitzonderlijk geconserveerde Neanderthaler in permafrost zou zacht weefsel, microben, haar, maaginhoud en misschien een schat aan informatie kunnen opleveren die tegenwoordig eenvoudigweg verloren gaat.
Om er een te baren zou in plaats daarvan het reconstrueren van een genoom nodig zijn, het creëren van cellen, het produceren van een embryo, het vinden van een biologisch compatibele zwangerschap, het overwinnen van veiligheidsproblemen en het aanpakken van een enorm juridisch en ethisch probleem. Dan zouden we die persoon in onze wereld moeten opvoeden en moeten proberen te begrijpen wat in zijn leven bij de Neanderthalers hoort en wat bij de 21e eeuw. Technologie zou over twintig jaar zelfs succes kunnen hebben. Een stukje Neanderthaler dat 50.000 jaar lang bevroren was geweest, zou waarschijnlijk nog veel meer te vertellen hebben.
