We gebruiken ze om make-up te verwijderen, kinderhanden schoon te maken, de badkamer te ontsmetten of de vloer even snel schoon te vegen. Ze zien eruit als weinig meer dan stukjes doordrenkt tissuepapier, maar veel van de natte doekjes die elke dag in de prullenbak belanden, en maar al te vaak in het toilet, bevatten eigenlijk plastic.
Het Verenigd Koninkrijk heeft besloten om bij de wortel in te grijpen: tussen eind 2026 en 2027 zal geleidelijk het verbod op de verkoop en levering aan consumenten van natte wegwerpdoekjes die plastic bevatten, van kracht worden.
Wales zal als eerste vertrekken op 18 december 2026. Zij zullen worden gevolgd door Noord-Ierland op 18 mei 2027, Engeland op 19 mei en ten slotte Schotland op 11 augustus 2027.
Een beslissing die zeer gangbare producten betreft en die onvermijdelijk de vraag oproept: wat gebeurt er in plaats daarvan in Italië?
Welke doekjes worden verboden
Het Britse verbod betekent niet dat alle doekjes uit de schappen zullen verdwijnen. In de zoeker zitten wegwerpdoekjes waar plastic in zit: van babydoekjes tot make-up verwijderaar, van stoffen mondkapjes tot bevochtigd toiletpapier, tot antibacteriële doekjes, voor persoonlijke hygiëne en voor het schoonmaken van het huis. In Engeland zal het verbod gevolgen hebben voor zowel de winkelverkoop als de onlineverkoop.
Plasticvrije en herbruikbare doekjes blijven beschikbaar. Er zijn ook enkele uitzonderingen, vooral voor medische en gezondheidsbehoeften, met enigszins verschillende modaliteiten in de vier Britse landen.
Het punt is daarom niet om de handdoek zelf te verwijderen, maar het plastic onderdeel waardoor het materiaal vaak resistenter is en niet gemakkelijk uit elkaar valt als het nat is.
En het is precies deze eigenschap die een probleem wordt als het doekje op een plek terechtkomt waar het niet hoort.
Want doekjes zijn een groot probleem voor riolen
In tegenstelling tot toiletpapier breken doekjes niet snel af in water. Wanneer ze door het toilet worden gespoeld, kunnen ze verstrikt raken in leidingen en samenkomen met oliën en vetten, waardoor de beruchte “fatbergs” ontstaan, enorme compacte massa’s die rioolsystemen kunnen verstoppen.
Volgens Water UK zijn doekjes betrokken bij 94% van de rioolverstoppingen in Groot-Brittannië en kost het verwijderen ervan de watersector jaarlijks ongeveer £200 miljoen. In Groot-Brittannië zouden jaarlijks ongeveer 2,9 miljard doekjes door het toilet worden gespoeld.
Het probleem stopt echter niet ondergronds. Doekjes met plastic die in het milieu terechtkomen, kunnen na verloop van tijd afbreken, waardoor microplastics in waterwegen en zeeën vrijkomen. De Britse regering haalt ook monitoringgegevens aan waaruit blijkt dat er tussen 2015 en 2020 gemiddeld 20 doekjes zijn gevonden per 100 meter bewaakt strand in Groot-Brittannië.
En het is belangrijk om nog iets te verduidelijken: het verwijderen van plastic verandert een doekje niet automatisch in toiletpapier.
Water UK wijst er zelfs op dat zelfs plasticvrije doekjes verstoppingen kunnen veroorzaken als ze door het toilet worden gegooid, omdat het veel langer kan duren om ze kwijt te raken dan toiletpapier. De eenvoudigste regel blijft er dan ook één: doekjes gaan in de prullenbak, niet in het toilet.
En in Italië? Doekjes met plastic zijn niet verboden
En hier komen we bij het meest interessante verschil: in Italië bestaat er, althans voorlopig, geen algemeen verbod op de verkoop van vochtige doekjes die plastic bevatten, zoals het verbod dat in Groot-Brittannië is vastgesteld.
Ons land past in plaats daarvan de Europese richtlijn inzake kunststoffen voor eenmalig gebruik toe, de zogenaamde SUP-richtlijn 2019/904, geïmplementeerd met wetsdecreet 196 van 2021, dat in januari 2022 van kracht werd.
De Europese richtlijn verbood een aantal plastic wegwerpproducten, zoals bestek, borden, rietjes en wattenstaafjes in bepaalde vormen. Maar natte doekjes kregen een andere behandeling. Ze behoren niet tot de producten waarvan het op de markt brengen ervan verboden is.
In plaats daarvan zijn ze onderworpen aan drie soorten maatregelen: markering, uitgebreide producentenverantwoordelijkheid en consumentenbewustzijn.
Vertaald: een wegwerpdoekje dat plastic bevat, mag in Italië nog steeds worden verkocht.
Heeft u dat symbool ooit opgemerkt op de verpakking?
De Europese wetgeving vereist dat de verpakking van doekjes die plastic bevatten, voorzien is van een duidelijk zichtbare markering die de consument informeert over de aanwezigheid van plastic in het product en over de milieueffecten die voortvloeien uit de verspreiding of onjuiste verwijdering ervan.
Hetzelfde principe wordt bijvoorbeeld ook toegepast op sommige producten voor vrouwelijke hygiëne en tabaksproducten met filters.
Ook in de Europese richtlijnen staat wat wordt bedoeld met een doekje waarin plastic zit. De richtlijn omvat bijvoorbeeld producten die zijn gemaakt met synthetische polymeren of met bepaalde chemisch gemodificeerde polymeren; Doekjes die volledig zijn gemaakt van natuurlijke polymeren die niet chemisch zijn gemodificeerd, zoals viscose en lyocell, vallen echter buiten deze specifieke discipline.
Voor de consument betekent het iets heel concreets: het is de moeite waard om niet alleen de woorden “biologisch afbreekbaar” of “doorspoelbaar” te lezen, maar ook de samenstelling en aanwezigheid van de markering met betrekking tot plastic te controleren.
Vanaf 2024 moeten producenten ook bijdragen aan de milieukosten
Dan is er nog een minder zichtbaar aspect: de Italiaanse wetgeving voorziet in een systeem van uitgebreide producentenverantwoordelijkheid voor vochtige doekjes die plastic bevatten.
Gebaseerd op het wetsdecreet. 196/2021 moeten producenten, in verhouding tot de hoeveelheid plastic die in het product aanwezig is, bijdragen aan de kosten van bewustmakingscampagnes, de verwijdering van afval verspreid in het milieu en het transport en de verwerking ervan. De door de wetgeving gestelde deadline voor de exploitatie van deze systemen was 31 december 2024.
Het principe is het inmiddels bekende principe van ‘de vervuiler betaalt’: een deel van de kosten die verband houden met het einde van de levensduur van deze producten mag niet uitsluitend ten laste van de gemeenschap komen.
Maar er blijft een substantieel verschil met de Britse keuze: voor doekjes hebben Europa en Italië er tot nu toe vooral voor gekozen om het plastic dat in het product aanwezig is te reguleren; het Verenigd Koninkrijk heeft in plaats daarvan besloten het van de consumentenmarkt te elimineren.
“Doorspoelbaar” betekent niet dat we ze door het toilet moeten spoelen
Tenslotte is er één gewoonte die het nieuwe Britse verbod niet vanzelf zal oplossen: een doekje kan plasticvrij zijn en toch geen goede kandidaat voor het toilet zijn.
Juist om deze reden benadrukken de Britse autoriteiten dat de boodschap op de verpakking ondubbelzinnig is: gebruikte doekjes moeten in de prullenbak.
Het is misschien wel de eenvoudigste les die we ook naar Italië kunnen brengen. In afwachting van de vraag of de Europese Unie of ons land er in de toekomst voor zal kiezen om Londen te volgen met een echt verbod, kunnen we elke keer dat we er een gebruiken al iets doen: controleren of er plastic in zit, waar mogelijk de voorkeur geven aan herbruikbare of plasticvrije alternatieven en, bovenal, het niet laten verdwijnen door het toilet door te spoelen. Want uit ons zicht verdwijnen betekent helemaal niet verdwijnen uit de omgeving.
