Om te begrijpen hoe het Amazonegebied morgen zou kunnen veranderen, kijken wetenschappers naar wat er vandaag gebeurt, op de slechtste momenten. De grote droogtes van de afgelopen jaren, die steeds langer en steeds heter werden, worden niet langer beschouwd als louter klimaatafwijkingen: ze worden een voorbode van een mogelijke toekomst. Dit is de centrale boodschap van een studie gepubliceerd in Nature, waarin meer dan dertig jaar aan gegevens verzameld in het hart van het Amazonewoud worden geanalyseerd en een concept wordt geïntroduceerd dat voorbestemd is om discussie op gang te brengen: het ‘hypertropische’ klimaat.
Een klimaat dat de aarde al miljoenen jaren niet meer heeft gezien
De term hypertropisch beschrijft omstandigheden die heter zijn dan 99% van alle historisch waargenomen tropische klimaten, vergezeld van veel frequentere en intensere droogtes. Een klimaatstructuur die, zo leggen de onderzoekers uit, al minstens 10 miljoen jaar niet meer op aarde heeft plaatsgevonden en die zich tegen 2100 in grote delen van het Amazonegebied zou kunnen vestigen, als de uitstoot van broeikasgassen op het huidige niveau blijft.
Dertig jaar data in het bos
Het werk, geleid door Jeffrey Chambers van de Universiteit van Californië in Berkeley, combineert veldobservaties, ecofysiologische metingen en mondiale klimaatmodellen. De gegevens zijn afkomstig van onderzoeksvelden ten noorden van Manaus, in centraal Brazilië, waar sensoren die in de stammen en de bodem zijn geïnstalleerd het mogelijk maken om jaar na jaar de reactie van bomen op klimaatstress te volgen.
Tijdens de El Niño-gerelateerde droogtes van 2015 en 2023 ontstond er een kritieke drempel: wanneer het bodemvocht daalt tot ongeveer een derde van het normale niveau, neemt de transpiratiesnelheid van bomen snel af.
Het is een defensieve reactie, maar wel een kostbare. Door hun huidmondjes te sluiten om waterverlies te beperken, verminderen bomen ook de opname van koolstofdioxide, wat essentieel is voor groei en weefselherstel. Als de hitte aanhoudt, kunnen er belletjes in de lymfe ontstaan die het watertransport verstoren, een proces dat onderzoekers vergelijken met een embolie. Op dat moment nemen de risico’s op sterfte als gevolg van hydraulische insufficiëntie of koolstoftekort drastisch toe.
De meest kwetsbare soorten en de rol van secundaire bossen
Niet alle soorten reageren op dezelfde manier. Het meest kwetsbaar zijn bomen met een snelle groei en een lage houtdichtheid, die hogere sterftecijfers vertonen dan bomen met dichter hout. “Dit impliceert dat secundaire bossen mogelijk kwetsbaarder zijn… omdat ze een groter percentage van dit soort bomen herbergen”, legt Chambers uit. Een significant cijfer in een regio waar grote oppervlakten zich hebben hersteld na ontbossing en branden.
Simulaties op basis van klimaatmodellen uit fase 6 van het Coupled Model Intercomparison Project geven aan dat het Amazonegebied onder scenario’s met hoge emissies tegen het einde van de eeuw te maken zou kunnen krijgen met wel 150 dagen per jaar van “intense droogte”. Afleveringen die zelfs in de meest regenachtige maanden van vandaag kunnen voorkomen. “Wanneer deze intense droogtes zich voordoen, is dit het klimaat dat we associëren met een hypertropisch bos”, zei Chambers, en merkte op dat dit omstandigheden zijn “die verder gaan dan wat we vandaag de dag als een tropisch bos beschouwen.”
De jaarlijkse sterfte onder bomen in het Amazonegebied bedraagt momenteel iets meer dan 1%, maar zou tegen 2100 kunnen stijgen tot ongeveer 1,55%. Een ogenschijnlijk kleine toename die zich in een bos ter grootte van het Amazonegebied vertaalt in een enorm verlies aan bomen en een aanzienlijke vermindering van het vermogen om koolstof te absorberen. In sommige bijzonder droge jaren heeft het bos al meer CO₂ uitgestoten dan het heeft opgeslagen.
Een laboratorium over de toekomst van het klimaat
Een van de meest relevante aspecten van het onderzoek is de consistentie van de resultaten: dezelfde stresssignalen verschijnen op verschillende locaties en in verschillende perioden. De reactie van het bos op hitte en droogte lijkt voorspelbare patronen te volgen. Om deze reden, zo leggen de auteurs uit, vormen de huidige droogtes een uniek venster om vandaag extreme omstandigheden waar te nemen die morgen normaal zouden kunnen worden.
“Het hangt allemaal af van wat we doen”, besluit Chambers. Zonder een drastische vermindering van de uitstoot van broeikasgassen dreigt het hypertropische klimaat snel te evolueren van een wetenschappelijke hypothese naar een realiteit waarmee het grootste regenwoud ter wereld te maken zal krijgen.
