Als we aan bordspellen denken, denken we meteen aan een schaakbord, een damspel, misschien een backgammon-uitdaging tijdens een avond met vrienden. Toch is de geschiedenis van het spel veel ouder dan je zou denken. Lang vóór de klassieke beschavingen, toen steden en rijken nog vorm moesten aannemen, brachten mannen en vrouwen al tijd door met het verplaatsen van stukken op een bord, waarbij ze nadachten over zetten en strategieën. Een verrassend bekende gewoonte, die vandaag de dag opnieuw de kop opsteekt dankzij een archeologische ontdekking die ons ongeveer zesduizend jaar terug in de tijd kan laten reizen.
Het begint allemaal bij een grafheuvel die is opgegraven in Zuid-Rusland. De archeologen hadden zeker niet verwacht dat ze iets zouden vinden dat verband hield met het spel. En in plaats daarvan verscheen tussen de objecten die naast het lichaam van een persoon die in het 4e millennium voor Christus leefde, een reeks vondsten geplaatst die een onverwacht verhaal vertellen: meer dan vijftig botstukken en een structuur die lijkt op een primitief schaakbord. Een ontdekking die onmiddellijk de nieuwsgierigheid van wetenschappers wekte, omdat het een van de oudste strategische spellen ooit zou kunnen zijn.
Meer dan vijftig botfiches en een mysterieuze centrale figuur
De ontdekking komt van de archeologische vindplaats Aglitsky I, in het Aksay-district, in het zuiden van Rusland. Hier een team van Zuidelijk Wetenschappelijk Centrum van de Russische Academie van Wetenschappen identificeerde een archeologische context die verband hield met populaties die ongeveer 6000 jaar geleden de Euraziatische steppen bewoonden.
Archeologen hebben een reeks voorwerpen teruggevonden die, samen bekeken, een echt speeltoestel lijken te vormen. Rond een tafel die in twee sectoren was verdeeld, gescheiden door een dwarsbalk, werden meer dan vijftig halfronde stukken gevonden, allemaal gemaakt van dierlijk bot.
De afwerking is verrassend nauwkeurig. De pionnen werden verkregen uit de epifysen van de dijbenen van schapen of ram en gevormd om een vlakke basis te creëren. Dit detail verraadt een precieze bedoeling: ze moesten stabiel op een ondergrond blijven staan, net als de markeringen in moderne bordspellen.
In het midden van de structuur valt een element op dat onmiddellijk de aandacht van wetenschappers trok: een klein gestileerd antropomorf figuur gemonteerd op een voetstuk. Het is onduidelijk wat zijn rol was. Het kan een ritueel symbool vertegenwoordigen, een speciale pion of het punt waar het spel naartoe convergeert.
Het grote aantal pionnen doet vermoeden dat dit niet zomaar een geïmproviseerd tijdverdrijf was. Archeologen stellen zich een systeem van beweging of tellen voor, misschien gebaseerd op strategieën tussen twee tegengestelde partijen. De verdeling van de tafel in twee sectoren lijkt te duiden op een uitdaging tussen twee spelers of twee groepen.
Van Mesopotamië tot de Euraziatische steppen
Om de aard van dit spel beter te begrijpen, vergeleek archeoloog Leonid Ilyukov de vondst met andere vondsten die behoren tot de Konstantinovka-cultuur, wijdverbreid in de Beneden-Don-regio.
Uit deze vergelijking komt een fascinerende verbinding naar voren met een ander deel van de wereld: Mesopotamië. Het is daar, volgens veel geleerden, dat de eerste georganiseerde bordspellen al in het 4e millennium voor Christus verschenen. De planken die in die tijd werden gebruikt, waren verdeeld in dozen van verschillende afmetingen en er werden stukken gebruikt.
Het ging nog niet over schaken, dat zal veel later ontstaan. Deze systemen vertegenwoordigden echter de eerste vormen van strategische spellen, verre voorouders van de spellen die we vandaag de dag kennen.
De aanwezigheid van een soortgelijk spel in de Euraziatische steppen zou in verband kunnen worden gebracht met de verspreiding van bevolkingsgroepen die verband houden met de Urukcultuur, een van de eerste grote stedelijke beschavingen van het Nabije Oosten. Door reizen en handel zouden deze gemeenschappen voorwerpen, ideeën en zelfs vormen van amusement met zich mee hebben gebracht.
Archeologen veronderstellen ook dat de originele platen mogelijk gemaakt zijn van leer of geverfde stof, zeer kwetsbare materialen die waarschijnlijk geen millennia zullen overleven. Dit zou verklaren waarom vandaag de dag vooral de pionnen overblijven.
De mogelijke symbolische betekenis gekoppeld aan het lot en de reis van de ziel
Het meest suggestieve detail betreft de context van de ontdekking. Het speeltoestel werd gevonden in een grafheuvel, naast het lichaam van een persoon die opgerold op zijn rechterzij lag. Tot de grafvoorwerpen behoorden verder twee keramische vazen met puntige bodem, twee vuurstenen kernen en een lithisch werktuig, voorwerpen die duiden op een gestructureerd begrafenisritueel.
Volgens Leonid Iljoekov zou de aanwezigheid van het spel in het graf een symbolische betekenis kunnen hebben. In veel oude culturen waren games verbonden met het idee van geluk, bestemming of levenspad. Het verplaatsen van stukken langs een bord zou het pad van het bestaan kunnen vertegenwoordigen, met zijn onvoorspelbare wendingen en keuzemomenten. Het is niet moeilijk voor te stellen dat dit object ook werd gezien als een metafoor voor de reis van de ziel.
Er blijft echter een groot mysterie bestaan. De spelregels zijn niet bewaard gebleven. Archeologen kunnen alleen hypothesen formuleren door de rangschikking van objecten te observeren en deze te vergelijken met andere oude spellen. Het aantal stukken suggereert een complex systeem dat strategie en willekeur combineerde, misschien bestuurd door dobbelstenen of gereedschappen die vergelijkbaar zijn met die welke worden gebruikt in padspellen uit het Nabije Oosten.
Het beeld dat naar voren komt is verrassend bekend. Lang vóór het schaken of backgammon zat er al iemand rond een speelbord, observeerde de zetten van de tegenstander en zocht naar de beste strategie. Millennia veranderen, beschavingen veranderen, maar het verlangen om te spelen en jezelf uit te dagen met vindingrijkheid lijkt altijd hetzelfde te blijven.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
