Een kleine, verfrommelde, ogenschijnlijk stille zwarte boekrol. Als je het zo bekijkt, lijkt het meer op een brok steenkool dan op een boek. En in plaats daarvan zaten er nog steeds woorden in een van de Herculaneum-papyrussen, afgesloten door de uitbarsting van de Vesuvius in 79 na Christus. Geen vage indrukken, geen borden die met enthousiasme worden gelezen, maar kolommen met Griekse tekst die zijn gereconstrueerd zonder de papyrus fysiek aan te raken. Het nieuws komt van de Vesuvius Challenge, het internationale project dat in 2023 werd opgericht om de verkoolde boekrollen te ontcijferen met behulp van röntgenbeelden, machinaal leren en filologisch werk.
Het sterkste resultaat betreft de PHerc-papyrus. 1667, vrijwel uitgerold en langs het gehele bewaarde gedeelte gelezen. We hebben het over bijna anderhalve meter tekst, verdeeld over ongeveer twintig kolommen, zonder de boekrol te openen en zonder deze bloot te stellen aan het risico van verdere vernietiging. Het is zeker een technische doorbraak. Maar ook een heel concreet tafereel: na bijna tweeduizend jaar begint een verbrande en begraven bibliotheek zinnen, ideeën, filosofische discussies terug te geven. Met alle traagheid en geduld die dit ding vereist.
Het boek was gesloten, niet verloren
De Herculaneum-papyri komen uit de Villa dei Papiri, een van de meest ongelooflijke ontdekkingen van de Vesuviaanse archeologie. Daar, onder de as en het vulkanische materiaal, bleef de enige oude bibliotheek waarvan de boekrollen nog bewaard zijn gebleven. Het punt is wreed: de Vesuvius verkoolde ze, waardoor ze erg kwetsbaar werden, maar juist dat trauma beschermde ze ook tegen de tijd. Ze bleven daar liggen, zwartgeblakerd, samengedrukt, bijna onmogelijk te hanteren.
Eeuwenlang was het probleem dit: om een papyrus te lezen moest je hem openen, en om hem te openen riskeerde je hem te vernietigen. Sommige pogingen in het verleden hebben kostbare fragmenten opgeleverd, maar ook onomkeerbare schade. De PHerc. 1667 was bijvoorbeeld tussen de negentiende en twintigste eeuw al gedeeltelijk gemanipuleerd. De interne kern van de rol bleef bestaan, een compact gedeelte van ongeveer acht centimeter hoog. Dat soort donkere bulten zijn de proeftuin geworden voor een technologie die werkt zonder schaar, zonder pincet, zonder trillende vingers over oeroud materiaal.
Het mechanisme is complex, maar het mentale beeld is vrij duidelijk. De rol wordt gescand met röntgenstralen met zeer hoge resolutie, waarna de interne geometrie digitaal wordt gereconstrueerd. De opgerolde lagen worden gevolgd, gescheiden en op een leesbaar oppervlak gelegd. Op dat moment komen modellen van kunstmatige intelligentie tussenbeide, getraind om kleine verschillen te herkennen tussen de verkoolde papyrus en de inkt, die zelf vaak koolstofhoudend is. In de praktijk: zwart op zwart. Een verdorvenheid van de materie.
Wat ze lezen in de Herculaneum-papyri
Binnen in de PHerc. In 1667 verscheen er een filosofische tekst uit het stoïcijnse gebied, waarschijnlijk gekoppeld aan de omgeving van Chrysippus, een van de grote namen van het oude stoïcisme, of aan een van zijn studenten. In het laatste deel verschijnt de naam van Aristocreon, neef en leerling van Chrysippus. De tekst gaat in op ethische kwesties, impulsen, menselijk gedrag, praktische wijsheid. Dit soort dingen lijken stoffig, totdat je je herinnert dat dit dezelfde vragen zijn die we vandaag de dag nog steeds met ons meedragen: hoe te handelen, hoe we onszelf onder controle kunnen houden, hoe we een duidelijke keuze kunnen onderscheiden van een automatische reflex.
Het is niet de enige ontdekking. In de PHerc-papyrus. 139 is geïdentificeerd als Boek 8 van het werk Op de goden van Philodemos van Gadara, epicurische filosoof uit de 1e eeuw voor Christus, zeer aanwezig in de bibliotheek van Herculaneum. De gegevens zijn belangrijk omdat ze aantonen dat het werk breder was dan wat tot nu toe kon worden gereconstrueerd en geleerden ertoe worden gedwongen de kaart van de aan Philodemus toegeschreven teksten opnieuw te bekijken. Geen nieuwsgierigheid dus, maar een stuk dat het begrip van een heel filosofisch corpus verschuift.
Van de PHerc-papyrus. 172, bewaard in de Bodleian Library in Oxford, meer dan zeventig kolommen van de Over ondeugdenBoek 1, ook toegeschreven aan Philodemus. Hier hebben we het over karakterfouten, arrogantie, hebzucht, vleierij. Na tweeduizend jaar komen ook de oude, zeer solide menselijke gebreken uit de verbrande rollen naar voren. Die hebben uitbarstingen, imperiums, vernietigde bibliotheken en software-upgrades prima doorstaan.
Röntgenstraling, synchrotrons en AI: lezen gaat door materie
Het technologische gedeelte draait om enorme en zeer nauwkeurige instrumenten, zoals de Europese synchrotrons die worden gebruikt om interne scans van papyrus te maken. De Diamond Light Source in Groot-Brittannië en de ESRF in Grenoble hebben een centrale rol gespeeld in het beeldvormingswerk. Met deze machines kun je de binnenkant van de rollen observeren zonder ze te openen, waarbij je de vouwen, lagen en vervormingen volgt die zich in bijna tweeduizend jaar hebben verzameld.
AI mag echter niet worden voorgesteld als een orakel dat een verkoolde papyrus neemt en deze op magische wijze omzet in een boekpagina. Werk aan minimale signalen. Onderzoek gepubliceerd in arXiv toonde aan dat het oppervlak van geschreven gebieden voldoende morfologische verschillen bevat om inkt van papyrus te onderscheiden, zelfs als traditioneel röntgencontrast vrijwel nutteloos is. Vertaald: je leest niet alleen de kleur, je leest de huid van de papyrus. De reliëfs, de onregelmatigheden, de sporen achtergelaten door het schrijven.
Dan komt het mensenwerk, het minst luidruchtig en het meest beslissend. Papyrologen, filologen, classici en historici moeten elk woord verifiëren, transcriberen, vergelijken en bespreken. De machine helpt je zien. Ze beslist niet zelf wat een auteur uit de oudheid zegt. Dit detail is van belang, omdat er ondanks het enthousiasme voor kunstmatige intelligentie altijd het risico bestaat dat een hulpmiddel in een personage verandert. Hier blijft het karakter de papyrus. De AI houdt de lamp vast.
Een hele bibliotheek kan weer gaan praten
Seconde Reutersheeft de Vesuvius Challenge al meer dan $1,8 miljoen aan prijzen opgeleverd en biedt een nieuwe prijs van $1 miljoen aan om het scrollen nog verder te stimuleren. Het punt is niet alleen de enkele papyrus die vandaag wordt gelezen. Het punt is de methode. Als het op een boekrol werkt, kan het worden verbeterd, herhaald, gecontroleerd en toegepast op andere nog gesloten papyri.
En dat zijn er veel. Er moeten nog honderden boekrollen gelezen worden. Sommige worden bewaard in Napels, andere in internationale collecties. Bovendien kunnen delen van de Villa dei Papiri ander niet-opgegraven materiaal bevatten. Elke stap voorwaarts op het gebied van virtueel lezen opent een enorme mogelijkheid: het terugvinden van Griekse en misschien ook Latijnse teksten waarvan de moderne wereld dacht dat ze voor altijd verloren waren gegaan.
Natuurlijk is voorzichtigheid geboden. Teksten zijn beschadigd, kolommen bevatten gaten, woorden kunnen moeilijk te reconstrueren zijn, toeschrijvingen kosten tijd. Hier gaat de openbaring stap voor stap verder: het is geen gordijn dat wijd opengaat, het lijkt veeleer op een fakkel die in een begraven kamer wordt gericht, sterk genoeg om ons te laten begrijpen dat er nog veel in zit.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
