Er is altijd wel een moment in december waarop het gebeurt. Het maakt niet uit hoe evenwichtig, bewust of ‘gevaccineerd’ je bent tegen sociale media: je opent Instagram bijna afwezig en binnen een paar minuten word je ondergedompeld in een ordelijke opeenvolging van glimlachen, smaakvol gedekte tafels, ogenschijnlijk harmonieuze gezinnen en een sfeer die zo perfect is dat ze een beetje onwerkelijk lijken.
Jij zit ondertussen op de bank, misschien zelfs sereen, maar niet doorkruist door dat filmische enthousiasme dat bij iedereen lijkt te doordringen. Het gaat goed met je, ja, maar niet Zoals dit. En zonder het zelfs maar te beseffen, begint er een subtiele vraag op te duiken, nooit te expliciet, maar indringend: Is het mogelijk dat ik me met Kerstmis niet voel zoals ik zou moeten?
Als het geen verdriet is, maar eenvoudige sociale vergelijking die op de achtergrond werkt
Het punt is dat het vaak geen echt verdriet is. Er is niet noodzakelijkerwijs sprake van een gedefinieerde pijn of negatieve gebeurtenis. Er is eerder sprake van een continue, stille, bijna automatische vergelijking die wordt geactiveerd zonder dat er toestemming wordt gevraagd.
De sociale psychologie legt het al een tijdje uit: onszelf vergelijken met anderen is een menselijke basisbehoefte. Leon Festinger sprak al in de jaren vijftig over sociale vergelijking als een instrument dat we gebruiken om ons te oriënteren, om te begrijpen of we het ‘goed doen’, of we adequaat zijn, of we op één lijn zitten. Met Kerstmis beperkt dit mechanisme zich echter niet tot het vergelijken van levens: het vergelijkt emoties.
En dat gebeurt in een periode waarin er een sterke culturele verwachting bestaat waarin men zich gelukkig, dankbaar, verenigd en mogelijk zelfs een beetje ontroerd moet voelen, maar op de juiste manier.
Kerstmis en de paradox van geluk
Een recent sociaalpsychologisch onderzoek, gepubliceerd in november 2025 en uitgevoerd door onderzoekers uit het UniSR-Social.Lab-gebied, concentreert zich precies op dit punt en definieert het zonder er woorden aan vuil te maken: paradox van kerstgeluk.
De paradox ontstaat als volgt: hoe meer een samenleving vasthoudt aan het idee dat een bepaalde periode gelukkig moet zijn, des te groter wordt de kans dat veel mensen zich ontoereikend zullen voelen als dat geluk niet komt, of in een andere vorm arriveert dan verwacht.
De onderzoekers leggen uit dat sociale media geen sociale vergelijking creëren, maar deze versterken en constant maken, vooral tijdens de feestdagen. Met Kerstmis zijn de platforms gevuld met beelden die alleen laten zien wat werkt: succesvolle momenten, vredige relaties, verzorgde intimiteiten. Dit soort blootstelling bevordert wat in de psychologie opwaartse sociale vergelijking wordt genoemd, dat wil zeggen de neiging om zichzelf te vergelijken met degenen die gelukkiger, tevredener en ‘goeder’ lijken.
Het interessante feit is dat deze vergelijking niet opzettelijk is. We blijven niet zitten denken “nu vergelijk ik mezelf met anderen”. Het gebeurt gewoon, omdat het menselijk brein zo is gemaakt.
Omdat de kerstvergelijking bijna altijd vertekend is
Het probleem is niet Instagram zelf, maar hoe we het als maatstaf gebruiken. Sociale media werken als een showcase: ze tonen een nauwkeurige selectie van de werkelijkheid, niet de hele werkelijkheid. Niemand liegt openlijk, maar bijna niemand praat over de complexiteit. We zien de discussies vóór het eten niet, de stiltes erna, de opgebouwde vermoeidheid, de relaties die ‘om de andere dag’ werken. Laten we eens kijken naar het beste fragment, het deelbare fragment, het fragment dat perfect past in het collectieve idee van een ‘succesvolle kerst’.
En dus vergelijken we, terwijl we die beelden bekijken, uiteindelijk onze volledige ervaring, bestaande uit gemengde en tegenstrijdige emoties, met een collage van geselecteerde momenten. Het resultaat is vrijwel altijd hetzelfde: een vaag gevoel van gemis, ook al ontbreekt er niets concreets.
De studie benadrukt ook een ander fundamenteel aspect: Kerstmis is niet alleen een feest, maar een emotionele norm. Het vertelt ons niet alleen wat we moeten doen, maar geeft ook aan hoe we ons moeten voelen. Gelukkig, verzoend, dankbaar, mogelijk in vrede met het verleden en met de mensen om ons heen. Als deze emoties niet spontaan opkomen, beschouwen veel mensen ze niet als een simpele variatie op de menselijke ervaring, maar als een persoonlijke fout. En dat is waar ongemak ontstaat, niet zozeer door de emotie zelf, maar door het oordeel dat we erop toepassen.
Een echte kerst bestaat uit emoties die niet allemaal op dezelfde foto passen
De waarheid, die niet erg instagrambaar is, is dat echte Kerstmis vaak bestaat uit emoties die naast elkaar bestaan zonder toestemming te vragen: genegenheid en vermoeidheid, aanwezigheid en nostalgie, mooie momenten en andere die gewoon draaglijk zijn. Het is geen mislukking, het is een normale menselijke toestand.
Begrijpen hoe sociale vergelijking werkt, gaat niet over ‘stoppen met vergelijken’, maar over het met wat meer duidelijkheid doen. Het herinnert ons eraan dat wat we online zien geen maatstaf is voor onze waarde of de kwaliteit van onze relaties. Als je je vandaag niet zo gelukkig voelt als Instagram, dan doe je Kerstmis niet verkeerd. Je leeft gewoon de jouwe, zonder filters, zonder bewerking en zonder dat je iemand iets hoeft te bewijzen.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
