Een steencirkel van 250 meter breed, gebouwd rond een kleine vulkanische kegel. Vier muren die vanaf de rand beginnen en het midden bereiken, als de spaken van een gigantisch wiel. Archeologen noemden het Circle 9 en identificeerden het op de Golanhoogvlakte, een paar kilometer van een van de meest raadselachtige prehistorische monumenten in het Midden-Oosten. En ze vonden 27 andere soortgelijke cirkels in hetzelfde gebied.
De ontdekking betreft Rujm el-Hiri, bijgenaamd de “Stonehenge van het Oosten”, een enorm stenencomplex dat duizenden jaren oud is en waarvan de functie archeologen nog steeds ontgaat. Decennia lang werd het beschouwd als een vrijwel unieke constructie in zijn soort. Nu hebben satellietbeelden aangetoond dat er rond dat monument een hele reeks cirkelvormige structuren bestaat, sommige zelfs nog groter.
Ze worden gedocumenteerd door een studie gepubliceerd in PLOS Eénuitgevoerd door een team van onderzoekers onder leiding van de Ben-Gurion Universiteit van de Negev. En terwijl archeologen proberen te achterhalen waar al die cirkels voor dienden, heeft ander onderzoek een complicatie toegevoegd: Rujm el-Hiri is mogelijk in de loop van de millennia verplaatst en van oriëntatie veranderd, samen met het land waarop het werd gebouwd. Een detail dat een van de meest fascinerende hypothesen over de oorsprong ervan in twijfel trekt: die van een oud astronomisch observatorium.
Een gigantisch stenen wiel dat duizenden jaren geleden werd gebouwd
Om de ontdekking te begrijpen moeten we uitgaan van het oorspronkelijke monument, dat zich bevindt op de Golanhoogvlakte, een door Israël bezet Syrisch gebied, ten noordoosten van het Tiberiasmeer. Rujm el-Hiri werd in 1968 ontdekt door archeoloog Yizhaki Gal, terwijl hij militaire luchtfoto’s onderzocht. Een nogal curieuze ontdekking, want het monument stond er altijd al, duidelijk zichtbaar op de grond. Het was zijn algemene vorm die waarnemers ontging.
Vanaf de grond lijkt het in feite een opeenvolging van donkere stenen muren, gedeeltelijk ingestort en bedekt met vegetatie. Als je het echter van bovenaf bekijkt, herken je een imposant bouwwerk: vier grote concentrische ringen, verbonden door muren die naar het midden wijzen, waar een berg stenen van ongeveer vijf meter hoog staat.
De totale diameter bedraagt meer dan 150 meter. Sommige muren zijn nog steeds tweeënhalve meter hoog en ruim drie meter breed. Allemaal gemaakt met basaltstenen, een veel voorkomend vulkanisch gesteente in de regio. De constructie dateert uit de recente prehistorie, waarschijnlijk tussen de Chalcolithische periode, toen mensen koper begonnen te bewerken, en de bronstijd. Over de exacte datering van de verschillende delen van het monument bestaat nog steeds discussie.
En dan is er nog de functie ervan, waarover archeologen zich al meer dan een halve eeuw afvragen. Volgens sommige interpretaties is Rujm el-Hiri mogelijk gebruikt voor collectieve ceremonies. Andere geleerden hebben een begrafenisfunctie voorgesteld, misschien gekoppeld aan de begrafenis van een belangrijk persoon, of een ontmoetingsplaats voor de gemeenschappen die de regio bewoonden.
Er zijn ook mensen die zich iets complexers hebben voorgesteld: een astronomisch observatorium dat in staat is de passage van de seizoenen via de positie van de zon te markeren. Een hypothese die voortkwam uit de oriëntatie van sommige ingangen en muren, die leek te corresponderen met bepaalde hemelse verschijnselen, zoals de opkomst van de zon tijdens de zomerzonnewende. Voor een volk dat leefde van landbouw en veeteelt was het kennen van de cyclus van de seizoenen zeker belangrijk. Maar vaststellen of die stenen precies zijn geplaatst om de lucht te observeren, is een heel andere zaak.
De satellieten hebben 28 cirkels geïdentificeerd: één meet 250 meter
Het nieuwe onderzoek heeft de omvang van het probleem letterlijk veranderd. Door satellietbeelden met hoge resolutie te onderzoeken die in verschillende jaren en seizoenen zijn gemaakt, identificeerden de onderzoekers 28 grote cirkelvormige structuren binnen een straal van 25 kilometer van Rujm el-Hiri. Slechts twee ervan waren al geregistreerd in eerdere archeologische onderzoeken.
De anderen waren aan de geleerden ontsnapt, vaak omdat ze gedeeltelijk waren ingestort, bedekt waren met vegetatie of verward waren met de talrijke stenen muren die in het gebied aanwezig waren. Dankzij de beelden die in verschillende seizoenen zijn gemaakt, konden we de structuren beter onderscheiden. Een bijna onzichtbare muur onder een bepaald soort verlichting kan herkenbaar worden als de zon van stand verandert of de begroeiing dunner wordt.
Veel cirkels hebben twee of drie concentrische ringen, gebouwd met basaltstenen. Sommige hebben een diameter van ongeveer 50 meter, andere hebben een diameter van meer dan 100. In een aantal gevallen zijn er binnenmuren die de ruimte in sectoren verdelen. Dan is er Circle 9, de grootste onder de ondervraagden. Het heeft een diameter van ongeveer 250 meter en ligt op ongeveer 300 meter van een kleine zijrivier van de Gilbon Creek. De buitenmuur is vijf meter breed en omringt een vulkanische kegel die met de omtrek is verbonden door vier dunnere muren.
In andere delen van het territorium lijken de structuren kleine groepen te vormen. Twee cirkels liggen bijvoorbeeld ongeveer 25 meter uit elkaar. Anderen hebben lange muren die mogelijk verschillende gebouwen met elkaar hebben verbonden. Archeologen hebben ook een gemeenschappelijk kenmerk waargenomen: veel monumenten staan in de buurt van seizoensgebonden waterwegen en oude veldafbakeningssystemen.
Dolmens, prehistorische graven gemaakt met grote stenen platen, en tumuli, d.w.z. opeenhopingen van stenen of aarde die een begrafenisfunctie hadden kunnen hebben, verschijnen vaak in de buurt. Een verdeling die nauwelijks kan worden genegeerd, ook al moet nog worden nagegaan welke bouwwerken in dezelfde periode zijn gebouwd en welke later zijn toegevoegd.
Die kringen zouden het verhaal van de levens van hele gemeenschappen kunnen vertellen
De aanwezigheid van zoveel soortgelijke monumenten suggereert dat Rujm el-Hiri deel uitmaakte van een wijdverbreide bouwtraditie in de regio. Zoals archeoloog Michal Birkenfeld uitlegde in de officiële presentatie van het onderzoek gepubliceerd door de Ben-Gurion Universiteit, lijkt het monument vandaag de dag het meest indrukwekkende voorbeeld van een veel breder fenomeen, waarschijnlijk gekoppeld aan het sociale en economische leven van oude bevolkingsgroepen.
Mogelijk waren de cirkels plekken bedoeld voor bijeenkomsten, ceremonies of referentiepunten voor gemeenschappen van boeren en fokkers. Laten we eens denken aan groepen mensen die met hun dieren verhuisden vanwege de beschikbaarheid van water en weilanden. Het hebben van herkenbare plekken in het landschap kan nuttig zijn voor ontmoeting, het organiseren van collectieve activiteiten of het markeren van bepaalde delen van het territorium.
Dit zijn mogelijkheden waar onderzoekers rekening mee houden, ook omdat veel cirkels lijken te zijn ingevoegd in een groter netwerk van muren, hekken en andere constructies. Er ontbreekt echter een cruciaal element: de meeste bouwwerken zijn nog niet opgegraven. Satellietbeelden stellen ons in staat de muren te herkennen en hun lay-out te bestuderen, maar alleen kunnen ze niet zeggen wat er binnenin gebeurde.
De ‘Stonehenge van het Oosten’ zou tientallen meters zijn verschoven
Alsof 28 mysterieuze cirkels nog niet genoeg waren, trok eerder onderzoek ook de oorspronkelijke oriëntatie van het monument in twijfel. In november 2024 werd een studie gepubliceerd in het tijdschrift Teledetectie onderzocht de geologische bewegingen van de regio door middel van satellietgegevens, GPS-metingen en analyse van de magnetische eigenschappen van rotsen.
De auteurs reconstrueerden een langzame rotatie tegen de klok in van het gebied waar Rujm el-Hiri staat. Het aardoppervlak beweegt in feite voortdurend als gevolg van tektonische krachten, d.w.z. de bewegingen die grote delen van de korst van onze planeet beïnvloeden. Over het algemeen hebben we het over bewegingen van enkele millimeters per jaar, die zonder adequate instrumenten onmogelijk waar te nemen zijn.
Maar zelfs zulke kleine bewegingen kunnen zich over duizenden jaren ophopen. Volgens het door de onderzoekers gebruikte model kan Rujm el-Hiri zich in een periode van 4000 jaar zo’n 30 meter hebben verplaatst, waarbij hij de beweging van de grond begeleidde. Dit is een schatting verkregen uit regionale geologische reconstructie, en niet een verplaatsing die rechtstreeks op het monument is gemeten. Voor de astronomische hypothese is het belangrijkste detail vooral de mogelijke rotatie.
Als een ingang gebouwd zou zijn om precies naar een bepaald punt op de horizon te kijken, zou de oorspronkelijke oriëntatie ervan samen met het terrein zijn veranderd. Als we vandaag de dag naar de richting van die passage kijken, kunnen we daardoor tot de verkeerde conclusies komen over wat de bouwers duizenden jaren geleden wilden zien.
Eerdere studies hadden gezocht naar overeenkomsten tussen de ingangen, de muren en de positie van de sterren in de oudheid, maar gingen ervan uit dat het bouwwerk in wezen nog steeds in zijn oorspronkelijke positie verkeerde. De nieuwe geologische reconstructie suggereert dat deze hypothese opnieuw moet worden onderzocht. Dit betekent niet dat Rujm el-Hiri geen astronomische betekenis had. De auteurs zijn echter van mening dat de huidige afstemmingen alleen niet voldoende zijn om dit aan te tonen.
Het mysterie van de steencirkels is veel groter geworden
De twee onderzoeken, die iets meer dan een jaar na elkaar werden gepubliceerd, vertellen een ander verhaal dan archeologen zich decennialang hadden voorgesteld. Rujm el-Hiri maakte mogelijk deel uit van een netwerk van monumenten die verband hielden met de levens van de gemeenschappen die duizenden jaren geleden de Golan bewoonden. De architectuur, die als uitzonderlijk wordt beschouwd, vertoont overeenkomsten met veel andere bouwwerken verspreid over de regio.
Er moeten nog een aantal zaken worden verduidelijkt. Allereerst de leeftijd van de nieuwe velgen. Hun vormen kunnen op elkaar lijken, ook al zijn ze in verschillende perioden gebouwd. Sommige vertonen sporen van latere aanpassingen, waarbij muren over oudere constructies zijn toegevoegd. Opgravingen, analyse van de materialen en nieuw archeologisch onderzoek zullen daarom nodig zijn om vast te stellen wie ze heeft gebouwd en wat het nut ervan was.
Al bijna zestig jaar wordt Rujm el-Hiri bestudeerd als een vrijwel geïsoleerd monument, met zijn gigantische stenen ringen en nog onbekende functie. We weten nu dat er minstens 28 andere grote cirkels in de buurt bestaan. Satellieten lieten zien waar we moesten kijken. Voor de meeste van deze bouwwerken moeten archeologen nog beginnen met opgraven.
