NASA’s Swift Space Telescope stortte op woensdag 4 november 2026 om 13.39 uur ET in de atmosfeer van de aarde boven het eiland Sumatra, Indonesië. Na bijna 22 jaar de krachtigste explosies in het heelal te hebben geobserveerd, viel de ongeveer 1.450 kilogram wegende satelliet uiteen tijdens een ongecontroleerde terugkeer. Een groot deel van de structuur zou in de atmosfeer moeten zijn uitgebrand, maar sommige componenten hebben mogelijk de grond bereikt. Het probleem is dat we op dit moment niet weten waar ze terecht zijn gekomen. En zelfs niet of ze daadwerkelijk land bereikten.
NASA bevestigde de terugkeer, gelegen door de US Space Force op ongeveer 3,4 graden noorderbreedte en 98,6 graden oosterlengte, in de regio Noord-Sumatra. Die coördinaten geven aan waar de satelliet opnieuw de atmosfeer is binnengekomen, niet waar zijn stoffelijke resten mogelijk zijn gevallen. Een noodzakelijk onderscheid, vooral als het gaat om een object ter grootte van een kleine auto die met duizenden kilometers per uur de lucht doorkruist.
Mogelijk zijn de fragmenten op de grond terechtgekomen, maar niemand weet waar
Tijdens zijn afdaling kwam Swift steeds dichtere atmosferische lagen tegen. De extreme verhitting veroorzaakt door de passage ervan vernietigde een groot deel van de structuur, terwijl enkele compactere en hittebestendige componenten mogelijk overleefd hebben.
De Aerospace Corporation volgde, via haar centrum gespecialiseerd in de studie van ruimteschroot, het traject tot aan haar terugkeer boven Sumatra. Er werden ook verschillende lichtsporen waargenomen in de lucht van Maleisië en Singapore, zoals gedocumenteerd door het National Institute of Astrophysics.
De beelden tonen de fragmentatie van de satelliet tijdens zijn afdaling. Ze laten ons echter niet toe om vast te stellen welke componenten overleefden en waar ze mogelijk terechtkwamen. Sommige stukken zijn misschien volledig weggesleten, andere zijn misschien in zee of op het land terechtgekomen. Sinds 6 november zijn er geen officiële berichten over de ontdekking van fragmenten die aan Swift kunnen worden toegeschreven.
Gevaarlijke fragmenten? Het door NASA geschatte risico was 1 op 2.100
Voor de val schatte NASA een kans van ongeveer 1 op 2.100 in dat de fragmenten iemand schade zouden berokkenen. Een schatting die verwijst naar het totale risico voor de wereldbevolking en dus heel anders is dan de individuele kans om getroffen te worden.
De mogelijkheid werd als onwaarschijnlijk beschouwd, maar voldoende concreet om monitoring van het traject tot aan de terugkeer te vereisen. Voor Italië bestaat er echter geen direct risico. Swift draaide binnen een band tussen 20,6 graden noorderbreedte en 20,6 graden zuiderbreedte, dus ons territorium lag volledig buiten de potentieel getroffen gebieden.
Het gebied omvatte voornamelijk tropische gebieden en uitgestrekte oceaanoppervlakken. Er zijn op dit moment geen meldingen geweest van schade of letsel als gevolg van de terugkeer van de telescoop.
Swift keerde terug naar de aarde, maar wat gebeurde er met zijn materialen?
De val van Swift roept ook een milieuvraag op. De telescoop heeft de baan om de aarde inmiddels verlaten en vormt dus geen obstakel meer voor andere satellieten. De materialen ervan zijn echter niet noodzakelijkerwijs verdwenen samen met de lichtsporen die boven Sumatra zijn waargenomen.
Volgens de European Space Agency (ESA) kunnen tijdens de terugkeer de meest resistente componenten, bijvoorbeeld gemaakt van staal of titanium, extreme temperaturen overleven en de grond bereiken. In het geval van Swift had NASA deze mogelijkheid voorzien, maar zonder aan te geven welke delen van de telescoop de aarde zouden kunnen bereiken. Zonder bevestigde bevindingen kunnen we niet weten hoeveel puin er is overgebleven of welke gevolgen dit voor het milieu heeft gehad.
Dan is er nog een ander, minder zichtbaar aspect. Opbranden in de atmosfeer betekent niet dat je spoorloos verdwijnt. Tijdens hun terugkeer kunnen de metalen in de satellieten verdampen en transformeren in deeltjes die in de bovenste lagen van de atmosfeer blijven hangen.
Uit een studie gepubliceerd in 2023 in Proceedings of the National Academy of Sciences, eveneens uitgevoerd door onderzoekers van het Amerikaanse bureau NOAA, bleek dat ongeveer 10% van de in de stratosfeer geanalyseerde zwavelzuuraerosoldeeltjes, met een diameter groter dan 120 nanometer, aluminium en andere metalen bevatten die te wijten zijn aan de terugkeer van satellieten en raketonderdelen.
Het onderzoek heeft betrekking op de accumulatie die wordt veroorzaakt door ruimtevaartactiviteiten als geheel, waardoor we geen specifieke impact kunnen toeschrijven aan de val van Swift. De effecten van deze deeltjes op de atmosferische chemie worden nog steeds bestudeerd.
ESA zelf heeft in het rapport uit 2026 over de toestand van het ruimtemilieu de aandacht gevestigd op de luchtvervuiling die wordt veroorzaakt door steeds vaker terugkerende ruimtevluchten. Het verminderen van de hoeveelheid puin dat in een baan om de aarde achterblijft is noodzakelijk, maar we moeten ook begrijpen wat er met materialen gebeurt als ze in de atmosfeer worden vernietigd.
Voor Swift zijn er op dit moment nog twee onzekerheden: hoeveel componenten hebben mogelijk de grond bereikt en welke hoeveelheid materialen is tijdens de verbranding verspreid. Geen van beide is nog publiekelijk gekwantificeerd.
NASA stuurde een satelliet om Swift te redden: de missie mislukte
Het lot van Swift was al lang bekend. De telescoop bevond zich in een lage baan om de aarde en beschikte niet over een voortstuwingssysteem dat het toenemende hoogteverlies op stabiele wijze kon tegengaan. Bovendien heeft de intense zonneactiviteit de afgelopen jaren de buitenste lagen van de atmosfeer verwarmd en uitgebreid, waardoor de weerstand die de satelliet ondervindt, is toegenomen. Swift ging langzamer rijden, daalde af en kwam in een steeds dichtere atmosfeer terecht, wat zijn afdaling verder versnelde.
NASA had besloten een nogal ambitieus herstel te proberen: een tweede satelliet sturen om Swift aan de haak te slaan en hem in een hogere baan te duwen. De operatie, genaamd Swift Boost Mission, werd toevertrouwd aan het Amerikaanse bedrijf Katalyst Space. Op 3 juli 2026 werd LINK gelanceerd, een robotvoertuig uitgerust met drie mechanische armen en een voortstuwingssysteem om de telescoop te bereiken.
De redding stopte echter voordat hij aanhaakte. LINK ontwikkelde problemen met het oriëntatiecontrolesysteem, waaronder storingen in het reactiewiel en de boegschroef. De technici slaagden erin een aantal operaties voort te zetten en het voertuig binnen ongeveer 12-15 kilometer van Swift te brengen, zonder te kunnen proberen het voertuig te vangen.
NASA gaf toen het herstel op. En er is een nogal merkwaardig detail: LINK, de satelliet die werd gestuurd om Swift van de val te redden, kwam op 25 september 2026 ook opnieuw de atmosfeer van de aarde binnen. In haar officiële missieverklaring erkende NASA dat het doel niet was bereikt en legde uit dat de ervaring nog steeds zal dienen om nieuwe technologieën te ontwikkelen voor het onderhoud van satellieten direct in de ruimte.
Swift bleef nog een paar weken doorwerken, totdat hij op 20 oktober, nadat hij tot ongeveer 275 kilometer boven de zeespiegel was gedaald, niet langer in staat was de voor observaties noodzakelijke oriëntatie te behouden. De operators rondden de wetenschappelijke activiteiten af en maakten het voertuig klaar voor terugkeer. Op 4 november kwam de herfst.
Tweeëntwintig jaar ontdekkingen, mede dankzij Italië
Swift werd gelanceerd op 20 november 2004 en zou slechts twee jaar duren. Hij besteedde bijna tweeëntwintig jaar aan het observeren van gammaflitsen, stellaire explosies, zwarte gaten en andere astronomische verschijnselen. Zijn sterke punt was snelheid: wanneer hij een gammaflits detecteerde, kon hij de instrumenten snel op de bron richten en de evolutie van de gebeurtenis volgen, terwijl hij de informatie tegelijkertijd naar de andere astronomische observatoria stuurde. Tijdens de missie heeft het meer dan 2.000 gammaflitsen en meer dan 1.400 supernova’s waargenomen, wat heeft bijgedragen aan ongeveer 7.000 wetenschappelijke publicaties.
Italië nam ook deel aan de oprichting ervan. Zoals gedocumenteerd door de Italiaanse ruimtevaartorganisatie heeft ons land de spiegelmodule van de röntgentelescoop geleverd, bijgedragen aan de kalibratie en wetenschappelijke software en het Malindi-grondstation in Kenia beschikbaar gesteld voor gegevensoverdracht.
Een werk waarbij Italiaanse onderzoekers, waaronder INAF-wetenschappers, al meer dan twintig jaar betrokken zijn, en dat zal worden voortgezet door de analyse van het enorme wetenschappelijke archief dat de missie heeft achtergelaten. Swift stopte op 20 oktober met het observeren van het heelal en verliet uiteindelijk op 4 november de baan van de aarde. Van zijn bijna 22 jaar activiteit zijn er nog duizenden astronomische waarnemingen over. We hebben echter nog steeds geen bepaalde informatie over de mogelijke fragmenten.
