Een hittegolf is niet hetzelfde voor iemand die in een goed geïsoleerd huis met airconditioning woont en voor iemand die op de bovenste verdieping van een gebouw woont zonder bescherming tegen de hitte. Net zoals een overstroming niet dezelfde gevolgen heeft voor degenen die op de een of andere manier de mogelijkheid hebben om hun huis te verlaten en te evacueren, en voor degenen die geen spaargeld hebben of geen familienetwerk hebben waarop ze kunnen vertrouwen. En niet eens een auto.
Klimaatcrisis, aanpassing en ongelijkheid zijn onderwerpen die maar al te vaak worden vergeten en die alleen worden aangepakt als er sprake is van een noodsituatie. Het is precies vanuit dit besef dat het Climate Equity Compass is gebaseerd, een instrument dat voor ActionAid Italia is gecreëerd met de steun van de European Climate Foundation om overheden, verenigingen en gemeenschappen te helpen begrijpen of het klimaatbeleid werkelijk iedereen beschermt of uiteindelijk degenen achterlaat die in een kwetsbaardere situatie leven.
Het uitgangspunt is eenvoudig: de kwetsbaarheid voor het klimaat hangt niet alleen af van iemands leeftijd of gezondheidstoestand, maar komt voort uit de verwevenheid van inkomen, kwaliteit van huisvesting, toegang tot diensten, discriminatie, arbeidsomstandigheden, sociaal isolement en de streek waarin men leeft.
De klimaatcrisis treft niet iedereen op dezelfde manier
Wie riskeert er dan meer? Er is geen eenduidig antwoord en er is geen geldige rangschikking in alle uithoeken van de aarde. Dezelfde persoon kan in hoge mate worden blootgesteld aan het ene risico en relatief beschermd zijn tegen het andere.
Dit wordt ook onderstreept door Claudia Mazzanti van ActionAid Italia, die zich bezighoudt met participatie in verband met de klimaatcrisis en werkte aan het project Inclusion for a Fair Transition, waarin de getuigenissen werden verzameld van verenigingen die werken met gemeenschappen in kwetsbare omstandigheden.
We kunnen niet zeggen dat klimaatverandering iedereen op dezelfde manier treft, legt hij uit, maar het heeft zeker gevolgen voor mensen en gemeenschappen die door hun aard of externe omstandigheden al in moeilijkere omstandigheden leven.
Hoe het ook zij, de literatuur die is verzameld in het onderzoek van Action Aid naar de betrokkenheid van gemeenschappen in kwetsbare omstandigheden en waarop het Kompas is gebaseerd, identificeert een aantal omstandigheden die de neiging hebben de kwetsbaarheid te vergroten.
Als we ons richten op ouderen, komen veel van de stemmen die door ActionAid worden verzameld, van verenigingen die met hen samenwerken. Dit zijn mensen die bijzonder worden blootgesteld aan stijgende temperaturen, vooral in steden, en die vaak niet de mogelijkheid hebben om aanpassingsstrategieën toe te passen of in geschiktere omstandigheden te leven. Een heel concreet voorbeeld, zegt Mazzanti, is dat van de airco:
Veel mensen kunnen het thuis niet betalen. En dus moeten ouderen naar buiten, verhuizen en plekken bereiken die vaak moeilijk te bereiken zijn, waar ze kunnen genieten van een beetje frisse lucht, omdat niet iedereen over dezelfde middelen en dezelfde middelen beschikt om de hitte het hoofd te bieden..
Maar hitte is niet het enige terrein waarop ongelijkheden worden gemeten. In de zuidelijke regio’s, en niet alleen, groeit het probleem van de toegang tot water, als gevolg van de watercrisis die wordt verergerd door de klimaatverandering.
Ook dit is een luxemerkt Mazzanti op: er zijn mensen die zich een watertank kunnen veroorloven, anderen die particulier geen water kunnen kopen. En dan wordt water ook een fundamenteel goed, maar niet voor iedereen toegankelijk.
En let op, iemand kan tot meerdere groepen tegelijk behoren: bejaard zijn en een laag inkomen hebben, migrant zijn en buitenshuis werken, een beperking hebben en in een gebied wonen dat onderhevig is aan overstromingen.
Hoe kunnen we dan begrijpen hoe en om welke redenen privileges en nadelen ongelijk verdeeld zijn in de samenleving?
Het Climate Equity Compass: zien wat vaak onzichtbaar blijft
Een antwoord komt van een van de meest interessante tools in het rapport: het Wheel of Power (Wiel van privilege en macht), een grafische weergave die wordt gebruikt om te laten zien hoe privileges en nadelen niet het resultaat zijn van sociale structuren en machtsverhoudingen.
Centraal in het wiel staan de omstandigheden die verband houden met een grotere toegang tot macht, hulpbronnen en sociale erkenning. Extern nemen de omstandigheden van marginalisering echter toe.
Een echte lens dus, die ons dwingt te kijken naar wat we normaal gesproken niet zouden zien en die het rapport juist gebruikt om onze blik te verbreden voorbij de meest voor de hand liggende categorieën en mensen en omstandigheden te identificeren die misschien niet automatisch naar voren komen in de gegevens of in publieke beslissingen.
Denk bijvoorbeeld aan een oudere, migrantenvrouw met een laag inkomen en woonachtig in een wijk met weinig stedelijk groen. Haar eenvoudigweg definiëren als een ‘bejaarde’ betekent dat ze bijna alles verliest wat bepalend is voor haar werkelijke vermogen om met een lange hittegolf om te gaan.
Dit wordt een intersectionele benadering genoemd: leeftijd, geslacht, inkomen, afkomst of arbeidsomstandigheden niet als afzonderlijke parameters beschouwen, maar observeren hoe deze factoren zich kunnen optellen en zeer specifieke vormen van kwetsbaarheid kunnen creëren.
Terugkerend naar het Kompas maakt hij onderscheid tussen de eenvoudige herkenning van verschillende groepen en een analyse die in staat is de overlappingen tussen meerdere sociale omstandigheden waar te nemen. Een oudere persoon met een migrantenachtergrond kan bijvoorbeeld te maken krijgen met barrières die heel anders zijn dan de barrières waarmee ‘ouderen’ of ‘migranten’ afzonderlijk worden geconfronteerd.
Naar wie wordt geluisterd bij het beslissen over de aanpassing van een gebied?
Het probleem betreft niet alleen wie het meest wordt blootgesteld, maar ook wie een stem heeft. Een gemeente kan een technisch feilloos klimaatplan maken en er tegelijkertijd nooit de mensen bij betrekken die ermee moeten leven. Dit is de reden waarom het Kompas is opgebouwd rond vier ogenschijnlijk elementaire vragen:
Dit zijn de vier dimensies waarmee we het abstracte concept van klimaatrechtvaardigheid proberen om te zetten in iets verifieerbaars.
“Wie teltbetekent de vraag of een beleid werkelijk sociale en territoriale verschillen erkent. Omdat het niet voldoende is om generiek over ‘burgers’ of ‘kwetsbare groepen’ te spreken: we hebben gegevens nodig die kunnen bepalen welke mensen het meest worden blootgesteld en in welke buurten.
“Wie beslist“gaat over participatie. Het is niet voldoende om een voor iedereen toegankelijke raadpleging te organiseren als de meest kwetsbare mensen niet kunnen deelnemen omdat ze werken, geen goed Italiaans spreken, zorgverantwoordelijkheden hebben of de ontmoetingsplaats niet kunnen bereiken.
Volgens het door ActionAid voorgestelde analyse-instrument zou werkelijk inclusieve participatie zo ver moeten gaan als co-planning, waarbij gemeenschappen al betrokken moeten worden bij het definiëren van problemen en prioriteiten en hen niet alleen maar om hun mening gevraagd moet worden wanneer er in de praktijk besluiten worden genomen.
En toegankelijkheid is ook belangrijk: vertalingen, adequate tijden, de mogelijkheid om online deel te nemen, vergoedingen of kinderopvang kunnen het verschil maken tussen een formeel open proces en een proces dat daadwerkelijk toegankelijk is.
Van theorie naar praktijk: wat overheden en het maatschappelijk middenveld zouden moeten doen
Om het Kompas in de praktijk te brengen zou de eerste stap – bijvoorbeeld voor een regering – het opstellen van een echt Kwetsbaarheidsprofiel van het gebied moeten zijn. Niet alleen: “hoeveel ouderen wonen hier?”. Maar: in welke wijken wonen ze? Hoe blootgesteld zijn ze aan de hitte? Hebben ze diensten in de buurt? Wie woont alleen? Welke mensen lopen het risico niet in de officiële gegevens te verschijnen? Wie wordt geconfronteerd met de grootste belemmeringen bij de toegang tot informatie of beschermingsmaatregelen?
Het Kompas is juist in het leven geroepen om het ontwerp en de evaluatie van klimaatplannen, stedelijke strategieën en specifieke interventies te begeleiden, waardoor overheden en het maatschappelijk middenveld kunnen verifiëren of er werkelijk rekening is gehouden met sociale verschillen.
Dan heb je gedesaggregeerde gegevens nodig. Leeftijd, geslacht, economische omstandigheden en territorium kunnen niet in één gemeentelijk gemiddelde worden geperst. Twee buurten in dezelfde stad kunnen compleet verschillende temperaturen, hoeveelheid groen, woningkwaliteit en economische omstandigheden hebben.
Maar gegevens alleen zijn niet voldoende, want op dit punt zou het nu duidelijk moeten zijn dat luisteren naar gemeenschappen noodzakelijk is, vooral naar degenen die normaal gesproken minder gemakkelijk institutionele tafels bereiken. Want klimaatkennis zit niet alleen in kaarten en modellen: ze bestaat ook in de dagelijkse ervaring van degenen die in een appartement wonen dat in de zomer onleefbaar wordt, van degenen die acht uur in de zon werken of van degenen die weten dat als het hevig regent een bepaalde weg onbegaanbaar wordt.
La Bussola benadrukt juist het feit dat de meest blootgestelde mensen toegang moeten hebben tot informatie en besluitvormingsruimten, omdat eerlijkheid niet alleen betrekking heeft op welke maatregelen worden genomen, maar ook op de manier waarop daarover wordt besloten en naar wie er daadwerkelijk wordt geluisterd.
Ten slotte moeten we verifiëren dat de interventies echt werken voor degenen die ze nodig hebben.
Het planten van bomen, het creëren van klimaatschuilplaatsen of het financieren van energieherontwikkeling betekent niet automatisch dat er sprake is van een eerlijk beleid. We moeten ons afvragen wie daadwerkelijk toegang krijgt tot die maatregelen, wie de kosten draagt en of de middelen juist worden ingezet op de gebieden waar het risico en de kwetsbaarheid het grootst zijn. Het is de dimensie van verdelende rechtvaardigheid: klimaatverandering heeft de neiging degenen met minder middelen en bescherming harder te treffen. Dat is de reden dat iedereen op precies dezelfde manier behandelen paradoxaal genoeg kan betekenen dat we dezelfde mensen achter ons laten.
Voor Mazzanti betekent klimaatrechtvaardigheid precies dit:
Laat niemand achter en zorg ervoor dat mensen oplossingen kunnen vinden, kunnen meedoen en hun standpunt kunnen uiten. Met een urgentie die niet alleen morgen betreft: de klimaatcrisis is urgent en het is nodig om snel te handelen om ons aan te kunnen passen en het hoofd te kunnen bieden aan de toekomst, maar ook aan het heden van onze gebieden.
Om deze reden betekent aanpassing en vooral mensen zich aanpassen niet alleen het bouwen van hogere dijken, het planten van bomen of het distribueren van airconditioners. Het betekent in de eerste plaats dat we ons afvragen wie we beschermen en wie we achterlaten.
