Van veraf lijkt Antarctica op een oppervlak dat alles al heeft besloten. Wit, compact, stil. Een uitgestrektheid die het idee geeft van onveranderlijkheid, alsof de tijd daarboven in een ander tempo verstreek en de rest van de wereld verliet om zichzelf elders te consumeren. Behalve dat dat wit al jaren twee verschillende bewegingen bij elkaar houdt: die van het ijs dat zich terugtrekt en die van de aarde die, verlicht, langzaam weer begint te stijgen. Het is een verandering die bijna onzichtbaar is voor het blote oog, maar die onder de huid van het continent doorwerkt en de manier verandert waarop we ernaar kijken. Op een gegeven moment houdt de ansichtkaart op en blijft het materiaal achter.
De studie gepubliceerd op Natuur Klimaatverandering probeer deze stap eens te meten. Voor het eerst wordt in de projecties van het toekomstige Antarctica ook het isostatisch herstel van de gletsjers meegenomen, dat wil zeggen het stijgen van het land wanneer het gewicht van de ijskap wordt verminderd, samen met de effecten van het zeeniveau. Het resultaat is heel concreet: in het hoge smeltscenario zou tegen 2300 tot wel 120.610 vierkante kilometer nieuw ijsvrij land kunnen ontstaan; in het tussenscenario 36.381; in de lage 149. In het meest extreme scenario zou de uitbreiding van de ijsvrije gebieden oplopen tot ongeveer 550% vergeleken met de referentiewaarden die in het onderzoek zijn gebruikt.
Zo gezegd lijkt het een getallenspel. In plaats daarvan wordt het punt duidelijker gemaakt door uit te gaan van een eenvoudig detail: vandaag de dag is het ijsvrije deel van Antarctica nog steeds klein, minder dan 0,6% van het continent volgens de door de auteurs aangehaalde schattingen. De rest omvat bergen, valleien, canyons, kusten, eilanden, vulkanische reliëfs. Wanneer die dekking dunner wordt, komt er meer dan alleen gesteente weer naar boven. Beschikbaar territorium, habitat, ruimte voor wetenschappelijke infrastructuur en tegelijkertijd ook een geologie die tot nu toe soms verborgen of toegankelijk bleef, komt weer naar boven.
Dit is waar de geschiedenis ophoudt alleen maar geofysisch te zijn. Het onderzoek geeft aan dat er nieuwe ijsvrije landen zouden kunnen ontstaan in alle gebieden met bestaande territoriale claims en zelfs in de West-Antarctische sector zonder formele claims. In de gebieden die opnieuw zouden kunnen ontstaan, bevinden zich ook geconcentreerde minerale afzettingen die al zijn geïdentificeerd of waarschijnlijk worden geacht, waaronder koper, goud, zilver, ijzer en platina. Het grootste deel van de verwachte opkomst is vooral geconcentreerd in de sectoren die door Argentinië, Chili en het Verenigd Koninkrijk worden geclaimd, dat wil zeggen precies daar waar de fysieke geografie al tientallen jaren een toch al gevoelige politieke geografie ontmoet.
De forehand blijft langzamer dan het ijs
Het Madrid Protocol inzake het Milieu, binnen het Antarctisch Verdragssysteem, beschrijft Antarctica als een natuurreservaat gewijd aan vrede en wetenschap. Artikel 7 verbiedt activiteiten die verband houden met minerale hulpbronnen, behalve die welke worden uitgevoerd voor wetenschappelijk onderzoek. Tot nu toe is het raamwerk duidelijk, althans op papier. Het probleem ontstaat wanneer de geografische kaart sneller begint te bewegen dan de legale kaart.
In het publieke debat wordt 2048 vaak afgeschilderd als de datum waarop het mijnbouwverbod ‘eindigt’. Het Antarctisch Verdragssecretariaat ontkent dit duidelijk: het protocol vervalt niet. Vanaf 2048 zal een overlegpartij een herzieningsconferentie kunnen aanvragen, maar er zijn zeer strikte stappen nodig om de tekst aan te passen, en het verbod op mijnbouwactiviteiten blijft gekoppeld aan het mogelijke bestaan van een nieuw bindend juridisch regime, waarvoor consensus nodig is. Dit is de echte tegenstrijdigheid die het wetenschappelijke stuk naar de oppervlakte brengt: het continent verandert van vorm, de wet blijft in een veel zwaarder tempo bewegen.
Om deze reden betreft de beslissende stap niet alleen de toekomstige mogelijkheid tot graven. Het gaat over de veerkracht van het Antarctische bestuur in het licht van een veranderende materiële structuuromgeving. Tim Stephens, jurist van de Universiteit van Sydney, betrokken bij Eos om commentaar te geven op het onderzoek, beweegt zich al een tijdje langs deze bergkam. Al de titel van een van zijn recente werken, De grote dooi: wie beheert het ijs van Antarctica?verschuift de aandacht van de afzonderlijke minerale afzetting naar een bredere vraag: wat gebeurt er met een systeem dat is ontworpen om geschillen te bevriezen wanneer het fysieke medium waarop deze geschillen zijn opgeschort, smelt.
Stephens nodigt ons ook uit om met onze voeten op de grond te blijven. Antarctica zal een zeer barre omgeving blijven voor elke industriële exploitatie: extreme kou, enorme kosten, meedogenloze logistiek, zeer hoge gevolgen voor het milieu. Nieuwe geologische toegankelijkheid vertaalt zich niet automatisch in operationele mijnen. Maar alles terugbrengen tot “daar wordt toch niets gedaan” zou een sluiproute zijn. Internationale verdragen bepalen ook de perceptie van toekomstige druk, en een onderzoek waaruit blijkt dat nieuwe landen in opkomst zijn, dat nieuwe hulpbronnen zichtbaar worden en dat nieuwe gevoelige gebieden zich in dezelfde sectoren verzamelen, verandert al de toon van de discussie.
Binnen dit verhaal is er ook een minder luidruchtige en belangrijker keerzijde. IJsvrije gebieden op Antarctica concentreren de terrestrische biodiversiteit, geologische bemonstering, bodems, fossielen, onderzoeksbases en infrastructuur. Elke nieuwe ontsluiting opent daarom zowel een economische mogelijkheid als een kwetsbaarheid voor het milieu. Het dispuut speelt zich, zelfs vóór de bulldozers, af over welke van de twee beelden de komende decennia meer politiek gewicht zal winnen.
Klimaatverandering zorgt niet alleen voor het smelten van het ijs op Antarctica. Het verwijdert de omslagen, brengt oude claims weer in beeld en dwingt het recht om naar een kaart te kijken die niet langer stilstaat. De eerste rotstong die als eerste tevoorschijn komt, opent een diplomatiek dossier en daarna al het andere.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
