Het liedje dat ze proberen te leren komt niet uit hun jeugd. Het is niet het liedje van hun eerste liefde, het liedje dat op de radio speelde toen ze twintig waren of een melodie die honderden keren werd gehoord. Het is nieuw. Speciaal voor hen geschreven.
En juist dit detail maakt het interessant Geheugen voor muziekeen internationaal onderzoek onder mensen met de ziekte van Alzheimer in Oostenrijk, Noorwegen en Argentinië. Onderzoekers leren hen liedjes die ze nog nooit eerder hebben gehoord om te begrijpen in hoeverre de hersenen nog steeds een muzikaal geheugen kunnen opbouwen terwijl andere geheugensystemen al beginnen te falen.
Het project, in Oostenrijk gefinancierd door het Oostenrijkse Wetenschapsfonds FWF, ging van start in 2025 en loopt door tot 2029. Bij het internationale protocol zijn 113 deelnemers betrokken die minstens 65 jaar oud zijn, aan de ziekte van Alzheimer lijden en geen noemenswaardige voorafgaande muzikale opleiding hebben genoten. Geen gepensioneerde pianisten dus met vijftig jaar partituren achter de rug: onderzoekers willen graag zien wat er gebeurt als je bijna helemaal opnieuw begint.
De nummers zijn nieuw, juist om de nostalgie weg te nemen
Het muzikale geheugen heeft een merkwaardig kenmerk. Iemand kan moeite hebben met het onthouden van een naam, een afspraak of iets dat een paar uur geleden is gebeurd, en toch een melodie kunnen herkennen die al vele jaren geleden bekend was. Het fenomeen is al lang gedocumenteerd in onderzoek naar de ziekte van Alzheimer en dementie, hoewel hoeveel en welke aspecten van muziek behouden blijven, van persoon tot persoon verschilt. Hier komt de kleine studiotruc: al geliefde nummers van tafel halen.
De gebruikte liedjes zijn speciaal voor het project gecomponeerd, met eenvoudige en gemakkelijk te zingen melodieën. Op deze manier kunnen onderzoekers de geboorte van de herinnering bijna stukje bij beetje observeren: hoeveel herhalingen zijn er nodig voordat iemand een deel van het lied kan herstellen, welke suggesties nodig zijn, welke elementen gemakkelijker blijven. Het protocol kijkt zelfs naar de terugroepkwaliteit van nieuwe muziek.
Elke deelnemer doorloopt een intensieve fase van vijf maanden, met twee individuele zanglessen per week, en een veel lichtere fase, met één les per maand. Er zit een pauze van twee maanden tussen de twee en de volgorde wordt willekeurig toegewezen. Dezelfde deelnemer biedt de onderzoekers dus uiteindelijk twee heel verschillende foto’s van zijn relatie met muziek.
Ze kozen ook voor zingen omdat het een kwaliteit heeft die moeilijk te verslaan is: het instrument zit al in de deelnemer. Geen keyboards om te leren, geen gitaren om goed vast te houden. Je ademt, je luistert en je zingt.
Omdat het muzikale geheugen nog een paar kaarten lijkt te hebben
De hypothese waarop de groep die in Wenen wordt gecoördineerd door de psycholoog en musicoloog Anja-Xiaoxing Cui werkt, heeft ook betrekking op de specifieke manier waarop we ons muziek herinneren. Zingen brengt luisteren, stem, ritme, beweging en sequenties samen die door herhaling worden geleerd. Binnen een liedje kunnen dus andere vormen van herinnering een rol spelen dan de vormen die we gebruiken om een episode te herinneren die net heeft plaatsgevonden.
Een belangrijke aanwijzing was al in 2015 binnengekomen. Uit een onderzoek gepubliceerd op Breingebruikten de onderzoekers voor het eerst functionele magnetische resonantiebeeldvorming bij 7 Tesla bij 32 jonge volwassenen om regio’s te identificeren die betrokken zijn bij langdurig muzikaal geheugen. Vervolgens vergeleken ze die gebieden met hersenbeelden van mensen met Alzheimer.
Regio’s die geassocieerd zijn met langdurige muzikale herinneringen vertoonden relatief minder atrofie en metabolische veranderingen dan andere door de ziekte getroffen gebieden, ondanks accumulatie van bèta-amyloïde. Een mogelijke verklaring is daarom dat sommige circuits die door het muzikale geheugen worden gebruikt langer functioneel beschikbaar blijven.
Er is echter geen la in de hersenen waar ‘liedjes’ op geschreven staan. Het zou heel praktisch zijn, vooral voor degenen die tegen onze wil drie dagen in ons hoofd blijven zitten. Bij muzikaal geheugen zijn verschillende netwerken betrokken en beschikbare onderzoeken hebben ook variabele resultaten opgeleverd, afhankelijk van het onderzochte type geheugen en het stadium van de ziekte.
In Wenen kijken ze ook naar wat er in de hersenen gebeurt tijdens het leren van muziek
De Oostenrijkse groep combineert lessen met neuropsychologische tests, elektro-encefalogrammen en magnetische resonantiebeeldvorming. Het doel is om wat iemand zich daadwerkelijk kan herinneren te verbinden met de signalen die onderweg door de hersenen worden geproduceerd. Het FWF-project wijst op muzikaal semantisch geheugen en de correlaten ervan die detecteerbaar zijn via EEG en MRI als doelwitten.
Het protocol meet ook algemene cognitieve vaardigheden. De vraag wordt daarom breder: als iemand er geleidelijk aan in slaagt een nieuw liedje te leren en te herstellen, heeft die training dan ook effecten buiten de muziek? Hier moeten de antwoorden nog komen.
Actieve muzikale interventies, waaronder zingen, hebben al mogelijke voordelen laten zien op de stemming, het sociale gedrag en de kwaliteit van leven van mensen met dementie. Het bewijsmateriaal over cognitieve effecten is nog steeds beperkt, en dit is precies een van de lacunes Geheugen voor muziek wil onder ogen zien. Het onderzoek loopt nog: het is nog niet bewezen dat zingen de ziekte van Alzheimer vertraagt of verloren herinneringen herstelt.
En het is misschien wel het meest interessante deel van het hele onderzoek. De deelnemers heropenen niet zomaar, via een oud lied, een deur die al tientallen jaren op een kier staat. Ze proberen iets nieuws in het geheugen te schrijven. Een melodie die er voorheen niet was, vers voor vers geleerd. Nu moeten we zien hoe lang de hersenen het bij zich kunnen houden.
