Decennia lang lag het daar, beschadigd, verkleurd en gecatalogiseerd als een bescheiden fragment uit de 7e eeuw. Toen bekeek Mark de Kreij die kleine Griekse letters eens nader en herkende iets veel bekenders: Homerus. De vondst bewaard in de bibliotheek van de Universiteit Utrecht, in Nederland, is een fragment van deOdyssee daterend uit de 3e of 4e eeuw na Christus, dus ongeveer 1.700 jaar oud.
En het materiaal is perkament. Het kleine blad behoorde tot een codex, dat wil zeggen een boek dat uit ingebonden pagina’s bestaat, en bevat aan beide zijden enkele verzen uit canto XII. De Universiteit Utrecht schat dat er wereldwijd slechts zo’n dertig vergelijkbare fragmenten bekend zijn. Kortom, een klein boekje dat zeventien eeuwen had overleefd, had zich een groot deel van zijn moderne leven discreet met zijn eigen zaken in de bibliotheek beziggehouden.
Het fragment vertelt het moment waarop Helios ontdekt wat de mannen van Ulysses hebben gedaan
De toevallig gekozen scène is een van de ergste dagen van de hele reis van Ulysses. Nadat hij Scylla en Charybdis heeft overleefd, arriveren zijn metgezellen op het eiland van de zonnegod Helios. Ze hebben een specifiek verbod gekregen: zijn heilige koeien moeten met rust gelaten worden. Verhongerd en gestrand op het eiland, doen de mannen precies wat verboden was: dieren doden als voedsel.
De in Utrecht bewaard gebleven verzen leggen het moment vast waarop Elio van de heiligschennis hoort. Vanaf daar neemt het verhaal een negatieve wending. De god vraagt Zeus om wraak en het schip wordt vernietigd: de metgezellen van Ulysses sterven, terwijl hij alleen blijft. Het is het laagste punt van de reis die de held aan het hof van de Faiaken vertelt en wordt bijna perfect gevonden in het midden van de 24 boeken van de Faiaken.Odyssee.
Dat detail maakt het fragment interessant, zelfs buiten de inhoud van de verzen. Het bewaart niet een marginale episode die op miraculeuze wijze plaatsvond onder de ogen van een papyroloog: het bewaart een verhaalpunt dat lezers uit de oudheid goed kenden, binnen een werk dat eeuwen na de samenstelling ervan nog steeds gekopieerd werd.
Het was waarschijnlijk een kleine Odyssee om mee te nemen
Het perkament maakte waarschijnlijk deel uit van iets dat veel minder monumentaal was dan het woord ‘manuscript’ suggereert. Volgens de reconstructie van de Universiteit Utrecht behoorde het tot een complete en compacte uitgave vanOdysseeongeveer zo groot als een moderne e-reader. Het zou rond 300 na Christus zijn geproduceerd en waarschijnlijk zijn gebruikt door een lezer die in de Egyptische oase van de Fayyum woonde.
Een soort paperback van Homerus, enkele eeuwen vóór op het paperbackformaat.
Zelfs de meest recente geschiedenis van het fragment heeft iets toevalligs. Halverwege de twintigste eeuw kocht de Universiteit Utrecht een collectie vroegchristelijke handschriften van de erfgenamen van de Duitse geleerde Carl Schmidt. De meeste waren Koptische teksten op perkament, samen met enkele Egyptische en Griekse documenten. Onder dat materiaal belandde ook het blad dat nu gecatalogiseerd is als Utrecht Gr. Mevrouw B6.39a. De letters waren klein, de steun in slechte staat en de originele identificatie plaatste deze eeuwen later.
De Kreij, nu hoogleraar Oudgrieks en papyrologie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen, werkt aan het herstel en onderzoek van papyrologische collecties die lange tijd weinig zijn onderzocht. Het fragment vanOdyssee het maakt deel uit van een groter project over de teksten van het Grieks-Romeinse Egypte, bewaard in Utrecht, bedoeld om te worden gepubliceerd in de bundel Hiëratische, demotische, Griekse en Koptische teksten in de Universiteitscollectie Utrecht (P.Utr.).
De bibliotheek maakte de identificatie bekend op 14 september 2026. Van de code zijn nog enkele regels over. Ze waren echter voldoende om een van de bekendste passages uit het gedicht aan het licht te brengen: die waarin de mannen van Ulysses een heel duidelijk verbod negeren en de rekening volledig betalen. 1700 jaar later is dat vreselijke besluit nog steeds te lezen.
