Slecht slapen, geen eetlust meer hebben, zich geagiteerd voelen, juist in de maanden waarin de kalender feestdagen, zonsondergangen en een gereguleerde hoeveelheid geluk lijkt op te leggen. Het gebeurt, en voor sommige mensen gaat het veel verder dan een hekel aan August. Seizoensgebonden affectieve stoornis kan ook in de lente en de zomer voorkomen, met andere kenmerken dan de veel bekendere wintervorm. In de geneeskunde praten we over zomerpatroon seizoensgebonden affectieve stoornisof zomer-SAD. “Summertime Sadness” doet het prima als poplabel. Als diagnose beslist minder.
Het Amerikaanse National Institute of Mental Health classificeert SAD zelfs als een vorm van depressie die wordt gekenmerkt door episodes die een terugkerend seizoenspatroon volgen en doorgaans vier of vijf maanden duren. De zomervariant wordt erkend, hoewel veel minder gebruikelijk dan de variant die tussen herfst en winter verschijnt.
Summer SAD is niet simpelweg “de hitte haten”
Het verschil ligt vooral in het aanhouden en terugkeren van de symptomen. Een slechte week in augustus, verveling terwijl alle anderen op een zeilboot lijken te zitten en ongeduld naar de zoveelste tropische nacht zijn niet genoeg om van seizoensgebonden affectieve stoornis te spreken.
Volgens het NIMH moeten depressieve episoden voor een diagnose in een bepaald seizoen minstens twee opeenvolgende jaren voorkomen en gedurende die periode vaker voorkomen dan in andere perioden van het jaar. Algemene symptomen van depressie kunnen zijn: aanhoudende droefheid, verlies van interesse in gebruikelijke activiteiten, vermoeidheid, concentratieproblemen en gevoelens van hopeloosheid. In de zomervorm worden vooral slapeloosheid, slechte eetlust, gewichtsverlies, agitatie en angst gemeld.
En het is zeldzaam. Dat blijkt uit een in Nederland uitgevoerd onderzoek onder 5.356 mensen, geselecteerd uit bevolkingsregisters, gepubliceerd op Biologische Psychiatrievoldeed ongeveer 3% van de deelnemers aan de criteria die werden gebruikt voor winter-SAD en slechts 0,1% voor zomer-SAD. Het zijn gegevens uit 1999, die betrekking hebben op die specifieke populatie en daarom niet geschikt zijn om een universeel percentage te worden, maar het laat goed zien hoe de warme variant minder frequent voorkomt.
Warmte, licht en slaap: wat we echt weten
Op de zomer-SAD heeft het onderzoek nog steeds verschillende lege ruimtes. De wintervorm is veel meer bestudeerd en zelfs de voorgestelde biologische mechanismen voor de zomer blijven gedeeltelijk hypothetisch.
De NIMH geeft veranderingen in melatonine en circadiane ritmes aan als mogelijke aanwijzingen. Zeer lange dagen, korte nachten en hoge temperaturen kunnen de slaap verstoren; bij mensen met een predispositie zou deze reeks factoren kunnen bijdragen aan depressieve symptomen. Hetzelfde instituut geeft echter aan dat deze hypothesen over de zomervariant nog niet systematisch zijn getoetst. Een waarschuwing die klein van vorm is en tamelijk belangrijk van inhoud.
Wat betreft de meer algemene relatie tussen hoge temperaturen en geestelijke gezondheid zijn de gegevens echter consistenter. Een studie gepubliceerd in JAMA-psychiatrie analyseerde bijna 3,5 miljoen bezoeken aan de spoedeisende hulp in de Verenigde Staten tijdens de warme maanden tussen 2010 en 2019, waarbij ruim 2,2 miljoen verzekerden betrokken waren. Op dagen die als extreem warm werden geclassificeerd, was het aantal bezoeken aan de geestelijke gezondheidszorg 8% hoger; de associatie bleek ook voor stemmingsstoornissen, angst, stress en zelfbeschadiging. Het onderzoek is observationeel: het laat een verband zien, maar bewijst niet dat hitte deze aandoeningen rechtstreeks veroorzaakt.
Het zijn twee verschijnselen die daarom gescheiden moeten worden gehouden. Hitte kan zijn tol eisen van de geestelijke gezondheid, zelfs bij mensen die geen zomer-SAD hebben; Een helse week hebben omdat je vier uur per nacht slaapt met 30 graden in de kamer, staat daarentegen niet automatisch gelijk aan een seizoensdepressie.
Wanneer de zomer noodzakelijkerwijs mooi moet zijn
Dan is er nog een onderdeel dat minder meetbaar is met een thermometer: de zomer komt eraan, vergezeld van een nogal omslachtig sociaal script. Vakanties, gekostumeerde lichamen, reizen, relaties, aperitieven, foto’s. Op sociale media is de redactie bijzonder efficiënt: de zee en de zonsondergang blijven, de hypotheek, de dienst en de muggen verdwijnen gemakkelijk.
Deze druk kan bijdragen aan frustratie, sociale vergelijking en een gevoel van isolatie, vooral voor degenen die al een moeilijke tijd doormaken. Ook hier is het belangrijk om te voorkomen dat een diagnose wordt gekoppeld aan een seizoenskwaal. Het NIMH maakt expliciet onderscheid tussen seizoensdepressie en stemmingen die verband houden met voorspelbare kalenderstress: SAD vereist een echt terugkerend depressief patroon.
Dit is waarschijnlijk ook de reden waarom ‘Summertime Sadness’ zo’n effectieve uitdrukking is geworden. Het brengt heel verschillende ervaringen samen onder twee woorden: de eenzaamheid van augustus, de lege stad, de vergelijking met ogenschijnlijk perfecte levens, hitteslapeloosheid en, bij een klein deel van de mensen, een echte depressieve stoornis.
Bovendien bestaat er voor zomer-SAD momenteel geen specifieke behandeling die vergelijkbaar is met de lichttherapie die vooral in de wintervorm wordt gebruikt. Het NIMH wijst psychotherapie en antidepressiva aan als opties voor depressie, ook met een seizoenstrend; De diagnose en behandeling moeten echter samen met een professional worden geëvalueerd, vooral als de symptomen aanhouden, werk en relaties verstoren of op tijd in dezelfde tijd van het jaar terugkeren.
Kortom, de zomer heeft per decreet geen antidepressieve eigenschappen. Voor sommigen betekent het vakantie. Voor iemand anders: een verstoorde slaap, hitte en een humeur dat keldert, net op het moment dat de verplichting om plezier te hebben overal lijkt te beginnen. Het verschil tussen een slechte zomer- en zomer-SAD is de duur, symptomen en herhaling. Gelukkig valt het zwempak nog niet binnen de diagnostische criteria.
