Er is één ding dat bijna zekerder is dan de wachtrijen bij het tolhuisje op 15 augustus: de storm van 15 augustus. Plotselinge onweersbuien, ongebruikelijke hagel, luchten die binnen enkele minuten zwart worden na dagen van brandende zon. Een script dat zich elk jaar herhaalt met een bijna komische stiptheid – alleen worden deze gebeurtenissen de laatste jaren steeds intenser en minder voorspelbaar. Het is (ook) de schuld van het veranderende klimaat.
Wat is de storm van midden augustus?
De ‘augustusstorm’ is noch een stedelijke legende, noch een toeval: het is een echt meteorologisch fenomeen, gekoppeld aan de typische dynamiek van de mediterrane zomer. Na weken van dominantie door de Afrikaanse subtropische anticycloon – degene die hittegolven veroorzaakt met temperaturen die de 40°C raken of overschrijden – heeft het systeem de neiging te verzwakken of te bewegen, waardoor er ruimte ontstaat voor de komst van koelere Atlantische stromingen vanuit het westen en noordwesten.
Het resultaat? Een hevig thermisch contrast tussen de verzengende lucht die zich op de grond heeft verzameld en de koudere luchtmassa’s op grote hoogte, die intense onweersbuien veroorzaken, vaak gepaard gaand met hagel, windstoten en plaatselijke regenbuien. Statistisch gezien is alles geconcentreerd in de periode tussen 15 en 20 augustus, ook al zijn de marges de afgelopen jaren elastischer geworden.
Waarom arriveert het bijna altijd op 15 augustus?
Het antwoord ligt in de fysica van de zomeratmosfeer. In augustus heeft de Middellandse Zee maandenlang hitte geaccumuleerd: de zee is warm, het land is oververhit, de lucht is vol vocht. Wanneer de Afrikaanse anticycloon – die wekenlang de Atlantische verstoringen op afstand heeft gehouden – zelfs maar gedeeltelijk begint te bezwijken, wordt de ‘kap’ losser en slagen nieuwe fronten erin om naar het zuiden door te dringen.
De ontmoeting tussen deze twee luchtmassa’s, zo verschillend in temperatuur en vochtigheid, is explosief, bijna letterlijk: er worden stormcellen van grote intensiteit gevormd, de zogenaamde MCS (Mesoscale Convective Systems), die de neerslag van een hele maand op beperkte gebieden in slechts een paar uur kunnen dumpen. De meest blootgestelde gebieden? Eerst de Alpen en de Voor-Alpen, dan de Apennijnen, en vaak ook de aangrenzende vlakten en de Tyrrheense kusten.
Hoe verandert dit met de klimaatcrisis?
Dit is waar de dingen interessanter worden – en zorgwekkender. De meest recente onderzoeken, waaronder die van de CNR-ISAC en de IPCC-rapporten, bevestigen een duidelijke trend: zomerstormen in Italië komen minder vaak voor, maar wel heviger. Minder gematigde regenval, meer extreme gebeurtenissen. Met andere woorden: de storm van midden augustus verdwijnt niet, maar transformeert.
Een analyse gepubliceerd op Natuur Klimaatverandering liet zien hoe de opwarmende Middellandse Zee de energie die beschikbaar is voor convectiesystemen vergroot, waardoor zomerstormen mogelijk gewelddadiger worden. Tegelijkertijd zijn de hittegolven die eraan voorafgaan steeds langer en intenser: de Afrikaanse anticycloon is ‘gespierder’ en hardnekkiger geworden vergeleken met enkele decennia geleden, wat betekent dat het contrast wanneer hij bezwijkt nog abrupter is.
Het praktische resultaat? Grotere hagelbuien, meer geconcentreerde stormen en grotere problemen bij het nauwkeurig voorspellen waar en wanneer ze zullen toeslaan.
Welke gebieden lopen het meeste risico?
De Italiaanse geografie speelt een fundamentele rol. De gebieden die historisch gezien het meest getroffen zijn door de storm van 15 augustus zijn:
Kusten doen het over het algemeen beter dankzij het verzachtende effect van de zeebries, maar ze zijn niet immuun, vooral niet als de verschijnselen bijzonder intens zijn.
Wat te doen (en niet te doen) tijdens zomerstormen
Of het nu om de klassieke storm van midden augustus gaat of om welke storm dan ook, sommige basisregels blijven altijd geldig. Vermijd een verblijf onder geïsoleerde bomen of in blootgestelde gebieden tijdens bliksem. Zwem niet in zee als er onweer in aantocht is (elektrische ontladingen verspreiden zich door het water). Bescherm paraplu’s en lichte voorwerpen die bij windstoten gevaarlijk kunnen worden. En als u in de bergen bent, daal dan vóór de middag af naar het dal: op grote hoogte ontstaan snel onweersbuien die zelfs de meest ervaren wandelaars kunnen verrassen.
Weerwaarschuwingen volgen
Het waarschuwingssysteem van het ministerie van Volksgezondheid is elke zomer actief van 25 mei tot 20 september, met dagelijkse updates (maandag tot en met vrijdag) voor 27 Italiaanse steden. Voor specifieke weerwaarschuwingen is de referentie het nationale waarschuwingssysteem voor de Civiele Bescherming, dat 24 tot 48 uur van tevoren bulletins voor elke regio publiceert. Het volgen van deze kanalen – vooral in een steeds onvoorspelbaardere zomer – is geen paranoia: het is gezond verstand.
De gebruikelijke aanbevelingen voor de hitte die aan stormen voorafgaat blijven gelden: vermijd directe blootstelling aan de zon tussen 11.00 en 18.00 uur, drink regelmatig, geef de voorkeur aan lichte maaltijden en let op ouderen, kleine kinderen en eenzame mensen. Ook het nutsnummer 1500 is elke zomer actief.
