Eerst verdwijnt het brood. Dan zuivelproducten, gluten, vetten en alle ingrediënten die de zuiverheidstest niet hebben doorstaan op basis van labels, video’s en advies die online te vinden zijn. Een diner met vrienden wordt ingewikkeld, het overtreden van de regel brengt angst of schaamte met zich mee en het kiezen van wat te eten duurt uren. Een recensie gepubliceerd op PLOS Eén analyseerde 31 onderzoeken naar de relatie tussen sociale media en symptomen van orthorexia nervosa: de associaties zijn aanwezig, vooral als het gaat om inhoud over voeding en fitness, visuele platforms en langere gebruikstijden. Het bewijs dat het de voeding is die het probleem veroorzaakt, ontbreekt echter nog.
Bijna al het beoordeelde onderzoek was observationeel. Ze fotograferen gedragingen die samen voorkomen, zonder te bepalen wat er eerst was. Een toch al kwetsbaar persoon kan streven naar steeds strengere voedselregels; het algoritme blijft hem, zeer ijverig, meer dienen.
De feed voegt regels toe aan degenen die er al te veel hebben
Inhoud gewijd aan “schone” voeding, fysieke fitheid en lichaamscontrole verschijnen vaker in de recensie. Factoren die verband houden met orthorexische symptomen omvatten ook ontevredenheid over het lichaam en een slechte gezondheidskennis, d.w.z. grotere problemen bij het beoordelen van de betrouwbaarheid van gezondheidsinformatie en -advies.
Het veronderstelde mechanisme is circulair. Degenen die bang zijn voor bepaalde voedingsmiddelen zoeken online geruststelling, komen steeds nieuwe recepten, verboden en classificaties tegen en versterken uiteindelijk diezelfde angsten. Beelden hebben een bijzonder gewicht: onberispelijke gerechten, geselecteerde lichamen en ingrediënten verdeeld tussen puur en besmet, transformeren een voedselkeuze gemakkelijk in een moreel oordeel.
Het onderzoek kent echter belangrijke beperkingen. Monsters, meetinstrumenten en definities veranderen veel van het ene onderzoek naar het andere. Een groot deel van het werk heeft ook betrekking op volwassenen en westerse of verwesterde bevolkingsgroepen. De resultaten beschrijven daarom de onderzochte mensen, zonder toestemming te geven voor collectieve diagnoses van adolescenten, vrouwen of gebruikers van sociale media in het algemeen.
Als je een dieet volgt, eet je de rest
Orthorexia nervosa duidt op een pathologische zorg voor een dieet dat als gezond, correct of puur wordt beschouwd. Het probleem wordt niet afgemeten aan het aantal groenten op het bord. Het kan worden herkend aan de tijd die de dag in beslag neemt, aan de angst die wordt veroorzaakt door maaltijden en aan de starheid waarmee voedsel wordt toegelaten of afgewezen.
Sinds 2022 hebben 47 deskundigen op het gebied van voeding en eetstoornissen uit 14 landen overeenstemming bereikt over de definitie en mogelijke diagnostische criteria. Tot de beschreven symptomen behoren de obsessieve planning van maaltijden, de voortdurende controle van ingrediënten, de angst voor besmetting, het schuldgevoel na het overtreden van een regel en een zelfevaluatie gekoppeld aan het vermogen om te eten op de manier die als goed wordt beschouwd.
Een vegetarisch dieet, het lezen van etiketten of het elimineren van een voedingsmiddel op medisch advies zijn niet voldoende om over orthorexia te praten. De drempel wordt overschreden wanneer die keuzes inflexibel worden en de gezondheid, relaties, studie of werk in gevaar brengen. Boerenkool kan rustig blijven slapen.
De gevolgen kunnen heel reëel zijn. Het geleidelijk elimineren van vetten, koolhydraten, zuivelproducten, gluten of hele categorieën voedingsmiddelen zonder dat er een klinische noodzaak voor is, kan de energie en variatie in het dieet verminderen, waardoor gewichtsverlies en voedingstekorten worden bevorderd. Op sociaal vlak wordt het eten van iets dat door anderen is bereid moeilijk, worden uitnodigingen vermeden en is de maaltijd niet langer een alledaags moment maar een controleprocedure.
Een diagnose waar nog steeds over gedebatteerd wordt
Orthorexia nervosa komt niet als op zichzelf staande diagnose voor in de DSM-5-TR van de American Psychiatric Association, noch in de ICD-11 van de Wereldgezondheidsorganisatie. Onderzoek debatteert nog steeds over de vraag of het om een afzonderlijke aandoening gaat, een manifestatie van het eetstoornisspectrum, of een reeks symptomen die kunnen overlappen met andere problemen.
Vergeleken met anorexia nervosa wordt de aandacht vooral beschreven als gericht op de kwaliteit en de veronderstelde gezondheid van het voedsel, en niet zozeer op het gewicht en de vorm van het lichaam. In de praktijk kunnen de grenzen vervagen. Perfectionisme, angstgevoelens en obsessief-compulsieve eigenschappen kunnen ook voorkomen, zonder dat een van deze elementen op zichzelf voldoende is om een diagnose te stellen.
Schattingen van de verspreiding fluctueren ook veel. Een overzicht van de literatuur over diagnostische hulpmiddelen heeft aangetoond hoezeer de resultaten afhangen van de gebruikte vragenlijst. Sommige tests riskeren het classificeren van eenvoudige aandacht voor voeding als pathologisch. Een daaropvolgende evaluatie bevestigde het ontbreken van een gedeelde en voldoende solide methode. De online quiz kan twijfel oproepen; een label toekennen is een ander klusje.
Wat te doen als voedsel te veel ruimte in beslag neemt
Er is nog geen specifieke therapie die wordt ondersteund door robuuste klinische onderzoeken. De literatuur duidt op een multidisciplinaire aanpak, met medische en voedingsevaluatie, psychologische ondersteuning, herstel van de voedingsflexibiliteit en behandeling van eventuele daarmee samenhangende aandoeningen.
Hulp vragen wordt gepast als de regels steeds strenger worden, maaltijden angst, vermoeidheid of gewichtsverlies veroorzaken en het sociale leven begint te krimpen. Gezond eten kan het lichaam beschermen. Wanneer je hiervoor vrienden, rust en de helft van de supermarkt moet opgeven, heeft de belofte van gezondheid al een behoorlijk hoge rekening opgeleverd.
