Als je erover nadenkt, verpest een bonnetje voor bier enigszins het plechtige idee dat we van de oudheid hebben. We stellen ons koningen, godheden, legers, verbrande steden en gedichten voor die in het geheugen van de wereld zijn gegraveerd. Dan komt er een kleitablet dat ons aan iets eenvoudigers herinnert: zelfs vierduizend jaar geleden moest iemand vastleggen wie wat had ontvangen, hoeveel er was verbruikt, welke rekening moest worden bijgehouden. De bureaucratie kent kennelijk geologische weerstand.
Spijkerschrifttabletten van enkele van de oudste beschavingen van het Nabije Oosten zijn weer opgedoken in een grote collectie die al meer dan een eeuw bewaard wordt in het Nationaal Museum van Denemarken, waarvan vele geschreven zijn in talen die nu verdwenen zijn. De onderzoekers analyseerden, identificeerden en digitaliseerden ze als onderdeel van het project Verborgen schattenprecies gewijd aan de Deense spijkerschriftcollectie. Het resultaat lijkt te zijn voortgekomen uit een kamer waar de mensheid alles bij elkaar heeft gelaten: magie, geneeskunde, politiek, boekhouding, brieven, personeelslijsten, goederen, mythische koningen en historische koningen.
Spijkerschrift werd ongeveer 5200 jaar geleden geboren in het gebied dat vandaag de dag voornamelijk overeenkomt met Irak en Syrië. Met een rieten stylus werden markeringen in de klei gedrukt, waardoor kleine wigvormige streken ontstonden. Vandaar de naam. Deze technologie, veel minder flitsend dan een algoritme en veel duurzamer dan welke cloud dan ook, maakte het mogelijk om complexe steden te besturen, bezittingen te registreren, beslissingen vast te stellen en religieuze, literaire, medische en praktische teksten door te geven. Een soort extern geheugen van de mensheid, alleen zwaarder om te archiveren.
Magie diende ook macht
Tot de meest bijzondere teksten behoren die uit Hama, een Syrische stad die in de jaren dertig door een Deense expeditie werd bestudeerd. In 720 v.Chr. werd Hama vernietigd en geplunderd door de Assyriërs, die een deel van de buit meenamen naar de hoofdstad Ashur, in het huidige Irak. Sommige tabletten bleven in de ruïnes achter, waarschijnlijk in wat een grote Tempeliersbibliotheek moet zijn geweest. En het is precies daar dat het verhaal van toon verandert: onder de overblijfselen werden medische teksten en spreuken gevonden, bijna drieduizend jaar na hun schrijven nog steeds in staat om je politieke angst te laten ruiken.
Eén tablet bevat een anti-hekserijritueel dat verband houdt met de bescherming van het Assyrische koninklijke gezag. Het duurde een hele nacht en er was een exorcist bij betrokken die vooraf afgesproken formules reciteerde, terwijl kleine figuren van was en klei werden verbrand. Het doel was om tegenslagen af te weren die de heerser zouden kunnen overkomen, inclusief politieke instabiliteit. Simpel gezegd had de koning legers, ambtenaren, eerbetoon en zelfs iemand nodig die de nacht doorbracht met het verbranden van beeldjes om de chaos weg te houden.
Het interessante detail ligt in de locatie van Hama. Dat soort rituelen was sterk verbonden met het centrum van de Assyrische macht, maar toch werd het tablet ver van de hoofdstad van het rijk en de grote culturele centra van Babylon gevonden. Dit maakt de tekst zeldzaam: er zijn in die regio en in die periode weinig vergelijkbare documenten gevonden. De spijkerschrifttabletten vertellen daarom ook hoe rituele kennis, medische formules en politieke praktijken zich verspreidden buiten de plaatsen waar we ze zouden verwachten aan te treffen. Niet alles bleef stil in het gebouw. Iets bereikte de marge, werd gedeponeerd, gekopieerd, gebruikt, vergeten.
Gilgamesj, de lijsten en rekeningen
De collectie bevat ook een kopie van een beroemde koninklijke lijst, een soort politiek document waarin mythische en historische heersers op een rij stonden, daterend uit een tijd vóór de zondvloed van de bijbelse traditie. Het Deense tablet lijkt te zijn gebruikt als schooltekst en citeert koningen uit het late derde millennium voor Christus. Andere versies van dezelfde lijst noemen ook Gilgamesj, de legendarische heerser van Uruk beroemd gemaakt door het epos dat zijn naam draagt. Om deze reden wordt de lijst beschouwd als een van de weinige materiële aanwijzingen die de mogelijkheid van een historisch Gilgamesj openlaten, ondanks dat het zich op een terrein bevindt waar mythe, herinnering en koninklijke propaganda nauw bij elkaar worden gehouden.
Het meest fascinerende deel komt echter wanneer de epische toon plaats maakt voor papierwerk. Een andere groep tabletten komt uit Tell Shemshara, in het noorden van het huidige Irak, opgegraven door Deense archeologen in 1957. Deze teksten omvatten correspondentie tussen een plaatselijk opperhoofd, Kuwari, en de Amoritisch-Assyrische koning Shamshi-Adad, rond 1800 voor Christus, samen met administratieve documenten. Politieke brieven, machtsverhoudingen, praktische registers: alles op klei gegraveerd, want het bestuur van een complexe samenleving had geheugen, procedures en rekeningen op orde nodig.
Veel tegenwoordig bekende spijkerschrifttabletten vertellen precies hierover: goederen, personeel, voorraden, leveringen, economische activiteiten. Zelfs voordat het schrijven een literatuur werd die in de collectieve verbeelding was ingebed, diende het om het pakhuis van de wereld bij elkaar te houden. En zo verschijnt er naast de rituelen tegen hekserij en de lijsten van vorsten ook een bonnetje voor bier. Het detail doet je glimlachen omdat het huiselijk, bijna modern lijkt. Dan herinneren we ons dat bier in Mesopotamië een belangrijke voedingskundige, sociale en economische rol speelde, en dat verhaal is niet langer een curiosum voor winkeletalages: het wordt een minutieus bewijs van het dagelijks leven.
Het project heeft ook een digitale waarde. Het doel is om de collectie toegankelijk te maken voor wetenschappers en het publiek, door middel van catalogisering en digitalisering van de manuscripten. Een deel van het werk vloeit naar het grote internationale ecosysteem van het Cuneiform Digital Library Initiative, een database gewijd aan spijkerschriftinscripties waarmee je teksten, woorden en objecten die in verschillende collecties zijn bewaard, kunt vergelijken. Klei blijft klei, met zijn scheuren en gebroken randen; digitaal dient om het te verspreiden zonder het te consumeren.
Het mooiste aan deze panelen ligt misschien juist in het gebrek aan installatie. Ze vertellen niet alleen het verhaal van het grote museumverleden, dat met weinig licht en heldere bijschriften. Ze laten een wereld zien waarin de macht vloeken en opstanden vreesde, schriftgeleerden lijsten van koningen overschreven, ambtenaren brieven schreven, iemand de goederen in de gaten hield, iemand anders het bier markeerde.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
