Italië is een van de Europese landen die het meest zijn blootgesteld aan hydrogeologische risico’s. En nee, dit is geen recente noodsituatie, noch een overdreven perceptie, maar eerder een structurele toestand die we ons niet kunnen veroorloven te onderschatten. Volgens het laatste ISPRA-rapport (gepubliceerd in 2025) heeft 94,5% van de Italiaanse gemeenten gebieden die blootstaan aan het risico van aardverschuivingen, overstromingen of kusterosie. Dit scenario is het resultaat van interacties tussen natuurlijke oorzaken (geologische kenmerken, hellingen, hevige regenval) en antropische factoren (landconsumptie, ongeplande verstedelijking, ontbossing, branden).
Gevallen zoals dat van Niscemi, een stad die te maken heeft met een van de grootste aardverschuivingen in Europa, tonen ons de kwetsbaarheid van onze gebieden en het gebrek aan zorg en preventie. De gegevens spreken duidelijk: de oppervlakte van het nationale grondgebied dat als gevaarlijk voor aardverschuivingen is geclassificeerd, is in slechts drie jaar tijd met 15% gegroeid, van 55.400 km² in 2021 naar 69.500 km² in 2024, wat overeenkomt met 23% van het gehele nationale grondgebied.
@ISPRA-rapport
Dus wat te doen? Om ons schiereiland veiliger en stabieler te maken hebben we betere planning en vooruitziendheid nodig, maar een van de beste bondgenoten om het risico van hydrogeologische instabiliteit tegen te gaan is de natuur zelf.
Bossen als natuurlijk schild
Bomen in het gebied zijn niet alleen maar esthetische elementen die schoonheid en schaduw bieden, vooral in de warmere maanden; ze fungeren als een echte natuurlijke infrastructuur die ons kan beschermen.
Bomen dragen op een concrete manier bij aan de stabiliteit van de bodem: de wortels vergroten de cohesie van de eerste grondlagen, het gebladerte vangt een deel van de neerslag op en de bosgrond bevordert de infiltratie, waardoor de afstroming aan het oppervlak wordt verminderd. Deze processen zijn bijzonder effectief bij het beperken van erosie en oppervlakkige aardverschuivingen, een van de meest voorkomende in Italië. – legt Chiara Bruni uit, teamleider ecosysteemherstel bij Etifor | Valuing Natur (milieuadviesbureau, opgericht als spin-off van de Universiteit van Padua). – Deze rol is ook goed gedocumenteerd in de wetenschappelijke literatuur: recente studies hebben verder bevestigd hoe wortelversterking en vegetatiebedekking de stabiliteit van hellingen kunnen verbeteren, vooral in de oppervlakkige lagen van de bodem. Dat gezegd hebbende, neemt herbebossing niet altijd risico’s weg, vooral niet als diepe geologische factoren of slecht landbeheer een impact hebben.
Vanuit onze ervaring als milieuadviseurs hebben wij diverse herbebossings- en bosbeheerprojecten uitgevoerd, ook gericht op het hebben van positieve effecten op fenomenen zoals bodemerosie. Via het WOWnature-initiatief hebben we in Lio Piccolo in de lagune van Venetië sinds 2022 meer dan 20.000 bomen en struiken geplant langs de dijken van een oude verlaten vissersvallei. Het stopzetten van de visserijactiviteiten had geleid tot een geleidelijke afname van het plantenareaal, en bijgevolg tot een proces van verzilting en erosie van de dijken, als gevolg van het getij. We hebben inheemse soorten geselecteerd op basis van lokale omstandigheden en de eeuwenoude bomen hersteld. De eerste monitoring wijst op een vermindering van de erosieve verschijnselen en een verbetering van de microklimatologische omstandigheden, elementen die bijdragen aan de stabiliteit van het systeem en de bescherming van de biodiversiteit in een Natura 2000-netwerkgebied.
De rol van bomen in gebieden met risico op aardverschuivingen
Kunnen herbebossingsinterventies in een gebied als Niscemi de reeds geavanceerde processen van landconsumptie werkelijk omkeren? Zijn sommige boomsoorten geschikter om de meest kwetsbare gebieden te stabiliseren en kusten te beschermen tegen extreme gebeurtenissen zoals cycloon Harry? Het antwoord ligt niet zo voor de hand, zoals Chiara Bruni onderstreept:
In contexten als Niscemi moeten we heel duidelijk zijn: herbebossing alleen is niet voldoende om reeds vergevorderde processen van instabiliteit om te keren. Wanneer een helling onstabiel is, is allereerst een diepgaand geologisch onderzoek nodig. Alleen op basis hiervan is het mogelijk gerichte structurele ingrepen, zoals waterbeheer en ruilverkaveling, te ontwerpen. Vegetatie kan een bijdrage leveren, maar maakt deel uit van een geïntegreerde strategie. Een ander kritisch punt betreft de soortkeuze. Er zijn geen absoluut ‘juiste’ bomen: de selectie moet gebaseerd zijn op lokale omstandigheden zoals bodem, waterbeschikbaarheid, blootstelling en zoutgehalte. Op kwetsbare hellingen werken gemengde systemen met inheemse boom- en struiksoorten vaak beter, waardoor een effectiever wortelnetwerk ontstaat.
Wat kustgebieden betreft, is er nog een andere factor waarmee rekening moet worden gehouden.
In kustgebieden ligt de prioriteit echter niet zozeer bij de boom zelf, maar bij de reconstructie van duinsystemen en pioniervegetatie die bestand is tegen wind en verzilting. Als we het over herbebossing hebben, schuilt het risico in vereenvoudiging: het planten van bomen heeft alleen zin als het deel uitmaakt van een breed en samenhangend project, precies zoals de campagne van de Europese Commissie ook zegt: de juiste boom, op de juiste plaats, op het juiste moment”, verduidelijkt de deskundige.
Herbebossing na de verwoestende Vaia-storm
De aanwezigheid van groen en bossen speelt een fundamentele rol bij het bestrijden van aardverschuivingen en erosie en fungeert als een natuurlijke barrière tegen deze verschijnselen. Zoals deskundigen benadrukken, spelen bossen een cruciale rol bij het stabiliseren van berghellingen, vooral in kwetsbare gebieden die onderhevig zijn aan aardverschuivingen of modderstromen, waardoor gemeenschappen veiliger worden en worden blootgesteld aan steeds extremere en terugkerende natuurverschijnselen als gevolg van de klimaatcrisis. En in deze context is er een bijzonder interessant geval dat de moeite waard is om verder te onderzoeken: de gevolgen op het grondgebied (en de kwetsbaarheid ervan) van de gewelddadige storm Vaia die het noordoosten van Italië trof en ‘wonden’ achterliet die nog niet volledig zijn genezen.
Als Etifor waren we meteen betrokken bij het beheer van de schade veroorzaakt door storm Vaia in het najaar van 2018, mede dankzij de samenwerking met verschillende lokale entiteiten. – zegt doctor in de bosbouwwetenschappen Chiara Bruni – In die maanden werd de portal wownature.eu geboren, met als doel fondsen te werven en concrete interventies in het gebied te ondersteunen. Vaia heeft ongeveer 15 miljoen bomen gekapt en meer dan 40.000 hectare bos aangetast: het was niet alleen een meteorologische gebeurtenis, maar een grootschalig verlies van de beschermende functie van de bossen. Deze gebeurtenis maakte duidelijk hoe nauw bosbedekking verbonden is met de stabiliteit van het berggebied. In veel gebieden heeft het plotselinge verlies van bos de balans van de hellingen veranderd: minder bodembescherming, grotere blootstelling aan erosie en complexer beheer van de waterafvoer. Het betekent niet dat het risico op het veroorzaken van aardverschuivingen automatisch toeneemt, maar de kwetsbaarheid van het systeem neemt aanzienlijk toe, vooral in de korte tot middellange periode na de gebeurtenis. Om deze reden was het thema na Vaia niet alleen bosherstel, maar ook risicobeheer, door middel van geïntegreerde interventies op het gebied van vegetatie, bodem en hydrologische dynamiek.
Het bos is niet alleen een milieu-element, maar ook een beschermingsinfrastructuur: wanneer het bos verdwijnt, blijft de grond onbedekt en wordt het grondgebied kwetsbaarder. Daarom is het essentieel om op maat gemaakte en multifunctionele herbebossingsprojecten te ontwikkelen, waarbij zowel lokale bedrijven – waarvan de continuïteit nauw verbonden is met de gezondheid van het gebied – als de instellingen die verantwoordelijk zijn voor het beheer ervan betrokken zijn. Het zijn complexe en vaak langdurige interventies, maar zij zijn de enige die een blijvende impact kunnen genereren.
Bekijk dit bericht op Instagram
