We beschouwen dammen als indrukwekkende, nuttige en vaak noodzakelijke werken. Ze dienen om water vast te houden, energie te produceren en gebieden te beschermen tegen verwoestende overstromingen. Maar we staan zelden stil bij de vraag hoe diepgaand deze structuren de planeet veranderen. Het antwoord is vandaag de dag verrassend: door duizenden dammen te bouwen, hebben mensen bijgedragen aan het verplaatsen van de Noordpool.
Dit is geen science fiction, noch overdreven. Het is het resultaat van een wetenschappelijk onderzoek dat met cijfers en gegevens laat zien hoe zelfs acties die wij als ‘normaal’ beschouwen, mondiale gevolgen kunnen hebben.
Omdat het ophopen van water achter dammen de balans van de planeet verandert
Dammen bestaan al duizenden jaren. Al in het oude Mesopotamië werden ze gebruikt voor irrigatie en overstromingen. Tegenwoordig produceren ze naast deze functies ook hydro-elektrische energie en ondersteunen ze hele economieën. Maar er is een detail dat lange tijd op de achtergrond bleef: elke dam houdt enorme hoeveelheden water tegen, verwijdert dit uit de oceanen en concentreert het op het land.
De aarde is echter geen starre bol. De buitenste laag rust op gedeeltelijk vloeibaar rotsachtig materiaal. Dit betekent dat het verplaatsen van grote massa’s – zoals miljarden tonnen water – de balans van de planeet kan veranderen en zelfs de oriëntatie van de geografische polen kan beïnvloeden.
Dit fenomeen wordt zwart op wit gezet door onderzoek gepubliceerd in Geophysical Research Letters, ondertekend door een team van wetenschappers van de Harvard University. Bij het analyseren van de bouw van ongeveer 7.000 dammen tussen 1835 en 2011 berekenden de onderzoekers dat het kunstmatig opgevangen water voldoende was om een totale poolverschuiving van ongeveer een meter te veroorzaken.
Om het mechanisme beter te begrijpen, gebruiken wetenschappers een eenvoudige analogie: stel je een basketbal voor die ronddraait. Als je er een kleibol aan bevestigt, verandert de bal iets van vorm om de nieuwe gewichtsverdeling te compenseren. Op aarde staat dit proces bekend als echte poolwandelingof echte pooldrift.
Het ‘traject’ van de Noordpool vertelt ons verhaal
© Geofysische onderzoeksbrieven
Een van de meest fascinerende aspecten van het onderzoek is dat de beweging van de Noordpool de kaart van de mondiale industrialisatie volgt. Tussen 1835 en 1954, toen de meeste grote dammen in Noord-Amerika en Europa werden gebouwd, bewoog de Noordpool zich ongeveer 20 centimeter richting de 103e meridiaan naar het oosten.
In de tweede helft van de twintigste eeuw, met de explosie van grote waterbouwkundige werken in Azië en Oost-Afrika, veranderde de richting: de polen bewogen nog eens 56 centimeter richting de 117e meridiaan west. Een detail dat ons, beter dan veel statistieken, vertelt hoe mondiaal de menselijke voetafdruk nu is.
Van alle mogelijke voorbeelden valt er één meer op dan de andere. De Drieklovendam, de grootste ter wereld, is zo enorm dat hij meetbare effecten heeft op de rotatie van de aarde. In 2005 toonde NASA-wetenschapper Benjamin Fong Chao aan dat wanneer het reservoir helemaal vol is, deze dam de rotatie van de aarde met 0,06 microseconden vertraagt.
We hebben het natuurlijk over een oneindig kleine fractie van een seconde. Maar het is genoeg om ons te laten beseffen dat de menselijke infrastructuur niet neutraal is, zelfs niet op astronomische schaal.
Niet alleen dammen: ook het grondwaterverbruik verschuift de polen
Dammen zijn niet de enige factor die een rol speelt. Uit een onderzoek uit 2023 bleek dat het oppompen van grondwater tussen 1993 en 2010 een nettoverlies van ongeveer 2 biljoen ton water veroorzaakte, wat bijdroeg aan een poolverschuiving van meer dan 4 centimeter per jaar.
Het goede nieuws is dat we niet het risico lopen de aarde in Uranus te veranderen, die bijna op zijn kant draait. Maar, zoals de onderzoekers uitleggen, hebben zelfs minimale variaties concrete gevolgen voor de zeespiegel en de mondiale klimaatbalans.
Uiteindelijk laat dit verhaal ons achter met een ongemakkelijke maar noodzakelijke vraag: als we erin zijn geslaagd de polen te verschuiven zonder het zelfs maar te beseffen, hoeveel meer van de planeet veranderen we dan elke dag?
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
