Jarenlang hebben we over ouderschap gesproken alsof er maar één toegangsdeur was: biologie. Zwangerschap, hormonen, bevalling, het veranderende lichaam. Allemaal waar, allemaal enorm. Het menselijk brein heeft echter een koppig kenmerk: het blijft zelfs daarna veranderen, wanneer het wordt geconfronteerd met de dingen die we elke dag herhalen. En een kind opvoeden is een van de krachtigste herhalingen die er zijn.
Uit onderzoek gepubliceerd in PNAS blijkt precies dit: de hersenen van vaders kunnen zich diepgaand aanpassen aan de zorg voor kinderen. En bij homoseksuele vaders die een kind opvoeden als primaire verzorger, werden bepaalde hersengebieden op een vergelijkbare manier geactiveerd als die bij biologische moeders.
Het punt moet echter goed worden aangepakt. Het onderzoek zegt niet dat zwangerschap en bevalling irrelevante details zijn. Hij zegt iets interessanters: dagelijkse verzorging heeft een echt biologisch gewicht. Luiers verschonen, een kreet troosten, eten klaarmaken, een grimas herkennen, ’s nachts wakker worden, er zijn. Dit alles traint de hersenen om ouder te worden.
Het onderzoek naar vaders
Bij de groep onder leiding van neurowetenschapper Ruth Feldman waren 89 ouders betrokken: biologische moeders die de primaire verzorgers waren, heteroseksuele vaders en homoseksuele vaders die hun kind opvoedden zonder dat een moeder bij de dagelijkse zorg betrokken was.
Tijdens het experiment keken ouders naar video’s van hun kinderen in een functionele scanner voor magnetische resonantiebeeldvorming, een techniek waarmee ze kunnen zien welke hersengebieden tijdens een taak worden geactiveerd.
Bij biologische moeders was vooral de amygdala betrokken, een regio die geassocieerd wordt met emotionele verwerking, waakzaamheid en reactie op de signalen van de baby. Bij heteroseksuele vaders werden vooral netwerken geactiveerd die verband houden met sociale cognitie, waaronder de superieure temporale sulcus, die belangrijk is voor het interpreteren van intenties, bewegingen en uitdrukkingen.
Bij homoseksuele vaders in de primaire verzorger gebeurde iets anders: de hersenen lieten beide reacties zien. De amygdala werd op een manier geactiveerd die vergelijkbaar is met die van moeders, terwijl de cognitieve netwerken net zo actief waren als bij heteroseksuele vaders.
De remedie laat een spoor achter
De sterkste gegevens hebben betrekking op de tijd. Van alle geobserveerde vaders geldt dat hoe meer uren aan de directe zorg voor het kind werden besteed, des te sterker de verbinding tussen de amygdala en de superieure temporale sulcus groeide. Met andere woorden: de emotionele en cognitieve gebieden begonnen meer met elkaar te praten. Het is een kleine stille revolutie, omdat het de discussie verschuift van ‘de natuur’, opgevat als het lot, naar de plasticiteit van de hersenen. Het ouderbrein wordt niet alleen in de verloskamer geboren. Het kan zich ook vormen in routine, in herhaalde gebaren, in constante aanwezigheid.
Andere onderzoeken hebben deze richting ook bevestigd. Een recensie gepubliceerd in Brain Sciences verzamelde neuroimaging-onderzoek bij vaders, waaruit bleek dat vaderschap een complex netwerk van gebieden omvat die verband houden met empathie, emotionele regulatie, aandacht en reactie op babysignalen. Een recentere studie in de translationele psychiatrie beschreef vervolgens een traject van neuroplasticiteit bij vaders gedurende de eerste paar weken na de geboorte.
Je wordt ouders
Het onderzoek naar homoseksuele vaders is belangrijk omdat het laat zien dat de hersenen zichzelf organiseren rond de feitelijke rol van mantelzorg, en niet alleen rond het geslacht van de ouder. Als een vader de voornaamste verzorger is, passen zijn hersenen zich aan die taak aan. Als een gezin uit twee vaders bestaat, verdwijnt het zorgsysteem niet omdat er geen biologische moeder in huis is. Het krijgt vorm door degenen die elke dag voor het kind zorgen.
Dit geldt ook voor alleenstaande vaders, adoptiegezinnen, koppels van hetzelfde geslacht en al die gezinssituaties die vaak worden omschreven als te rechtvaardigen uitzonderingen. Uit onderzoek blijkt één concreet ding: de ouderlijke band wordt ook opgebouwd door ervaring.
Zwangerschap blijft een unieke biologische gebeurtenis. Biologisch moederschap brengt diepgaande veranderingen met zich mee, die al door veel onderzoek zijn gedocumenteerd. Maar zorg is geen versiering rond de biologie. Het is een ervaring die het volwassen brein kan vormen en bestaat uit uren, inspanning, aandacht en verantwoordelijkheid. Degene die consumeert natuurlijk, maar ook bouwt.
De neurowetenschap voegt een belangrijk onderdeel toe aan de manier waarop we naar ouderschap kijken: ouder zijn hangt niet alleen af van het lichaam dat een kind heeft voortgebracht, maar ook van het lichaam dat het oppakt, van de geest die zijn signalen leert, van de handen die zorggebaren herhalen totdat ze een herinnering worden. De hersenen registreren alles. Zelfs slapeloze nachten.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
