Pizza, pasta, brood, aardappelen en ultrabewerkt voedsel. Dit is het beeld van de moderne Italiaanse voeding dat naar voren komt uit een onderzoek van de BBC naar obesitas bij kinderen, waarin een land wordt beschreven dat – althans in sommige gebieden en delen van de bevolking – steeds verder verwijderd raakt van het traditionele mediterrane dieet, dat decennialang het symbool van de gezondheid aan tafel vertegenwoordigde.
Een zware beschuldiging, afkomstig uit een land, Groot-Brittannië, dat zelf het probleem van obesitas bij kinderen heel goed kent en dat de afgelopen jaren heeft geëxperimenteerd met verschillende strategieën om het aan te pakken. De vergelijking kan daarom interessant zijn: omdat obesitas bij kinderen niet uitsluitend een Italiaans probleem is, maar een uitdaging die in veel landen voorkomt.
Het onderzoek, uitgevoerd in Napels, vertelt verhalen van kinderen en adolescenten die worstelen met een last die hun leven sterk beïnvloedt. Onder hen bevindt zich Salvatore, 17 jaar oud en 170 kilo, die moeite heeft om zelfs maar te lopen en die geen afslankoperatie kan ondergaan omdat zijn gewicht de operatie te riskant maakt.
En de zaak van Salvatore zou niet op zichzelf staan. Volgens gegevens van de BBC heeft in sommige delen van Campanië meer dan 40% van de acht- en negenjarige kinderen overgewicht, terwijl Italiaanse kinderen, meer in het algemeen, nu tot de kinderen met het hoogste overgewicht in Europa behoren.
En het mediterrane dieet?
En het mediterrane dieet? “Het was verloren.” Het is misschien wel het meest provocerende vonnis uit het hele onderzoek. Italië, het symbolische thuisland van het mediterrane dieet, zou nu het voedselmodel hebben verloren dat het land beroemd maakte over de hele wereld.
Dit wordt ondersteund door Valter Longo, directeur van het Longevity Institute van de Universiteit van Zuid-Californië, volgens welke slechts 10% van de Italianen tegenwoordig daadwerkelijk het traditionele mediterrane dieet volgt. In plaats daarvan zou er een heel andere versie van het Italiaanse dieet verschijnen, door Longo zelf samengevat in de “vijf P’s”: pizza, pasta, aardappelen, eiwitten en brood.
Een provocatie die in het onderzoek enkele concrete voorbeelden aantreft: supermarkten vol ultrabewerkte producten, snacks die de hele dag door worden geconsumeerd en pizza’s die steeds rijker worden aan calorie-ingrediënten. Niet langer alleen de klassieke Margherita, maar pizza’s gevuld met friet, worstjes en ander gefrituurd voedsel, zegt een jonge vrouw geïnterviewd door de BBC.
Maar zeggen dat het mediterrane dieet “niet meer bestaat” is misschien een vereenvoudiging. Het zou juister zijn om te zeggen dat het traditionele mediterrane voedingsmodel steeds minder wordt gevolgd, vooral in sommige delen van de bevolking en in sommige delen van het land. De echte vraag is daarom niet alleen wat Italianen vandaag de dag eten, maar in hoeverre het nog mogelijk is om dat model te volgen in een voedselomgeving waar ultrabewerkte producten, snacks en suikerhoudende dranken gemakkelijk toegankelijk en vaak veel handiger zijn.
Het is niet genoeg om ouders te vertellen dat ze beter moeten eten
Uit het onderzoek blijkt ook nog een delicaat aspect: veel ouders realiseren zich niet dat hun kinderen overgewicht hebben. Dit is het geval voor Francesca, 10 jaar oud, die 60 kilo weegt. Haar ouders omschrijven haar als een actief kind, dat artistieke gymnastiek en Latijns-Amerikaanse dans beoefent, en haar gewicht niet als een probleem beschouwden. Zijn dagelijkse dieet bestaat echter uit brood en Nutella als ontbijt, een chocoladetaart als tussendoortje en, volgens zijn moeder, heel weinig groenten.
Kinderarts Roberto Berni Canani onderstreept dat het probleem niet noodzakelijkerwijs het enige voedsel of de enkele maaltijd is, maar de reeks gewoonten die zich in de loop van de dag ophopen: kleine, calorierijke voedingsmiddelen, suikerhoudende dranken, weinig fruit en groenten en een gebrek aan bewustzijn van het algehele effect van deze keuzes.
En dit is waarschijnlijk het belangrijkste punt van het hele verhaal. We kunnen zwaarlijvigheid bij kinderen niet de schuld van ouders of kinderen maken.
De omgeving waarin kleintjes opgroeien is belangrijk. Het maakt uit wat ze in de supermarkten vinden, waar er reclame voor wordt gemaakt, wat er in de buurt van scholen wordt verkocht, hoeveel tijd ze hebben om aan lichaamsbeweging te doen en hoe gemakkelijk of moeilijk het is om toegang te krijgen tot vers, kwaliteitsvoedsel.
Het BBC-onderzoek vestigt de aandacht op een situatie die zeker zorgwekkend is in Italië, maar die geen op zichzelf staand fenomeen is. Obesitas bij kinderen vormt in feite een uitdaging voor veel landen, waaronder Groot-Brittannië, dat de afgelopen jaren verschillende strategieën heeft geïmplementeerd om dit te bestrijden, waarbij ook wordt ingegrepen op het gebied van de voedselvoorziening en reclame gericht op jongeren.
De vergelijking met Groot-Brittannië kan daarom nuttig zijn om te begrijpen hoe het probleem moet worden aangepakt. De Britse ervaring laat zien dat obesitas bij kinderen niet alleen terug te voeren is op de individuele keuzes van kinderen of hun families, maar bredere interventies vereist waarbij scholen, instellingen, de voedingsindustrie en communicatie betrokken zijn.
Zelfs in Italië mag de kwestie daarom niet eenvoudigweg worden aangepakt door ouders uit te nodigen meer aandacht te besteden aan wat hun kinderen eten. We hebben voedingseducatie en preventie nodig, maar ook een omgeving die het gemakkelijker maakt om gezond voedsel te kiezen en, waar mogelijk, de traditionele mediterrane gewoonten te herstellen die geleidelijk verzwakt lijken te zijn.
Italië probeert te reageren
Italië is echter niet geheel standvastig gebleven in deze kwestie. In 2025 keurde het een nationale wet goed die obesitas erkent als een chronische, progressieve en recidiverende ziekte, waarmee het idee werd overwonnen dat obesitas eenvoudigweg het gevolg is van slechte individuele keuzes. De nieuwe aanpak houdt ook rekening met de biologische, ecologische en sociale factoren die bijdragen aan de ontwikkeling van obesitas.
Bovendien zijn er in Campanië initiatieven gelanceerd op scholen waarbij ruim 17.000 leerlingen uit 25 instellingen betrokken zullen zijn, met voedingsvoorlichtingsprogramma’s en betrokkenheid van gezinnen.
Het is een aanpak die de goede kant op lijkt te gaan: beginnen bij kinderen om gezinnen te bereiken en proberen gewoonten te veranderen voordat het moeilijk wordt ze te veranderen.
Controversiëler is echter het experimenteren met een dieet dat het vasten nabootst, bedoeld voor 300 adolescenten met overgewicht. Het protocol voorziet in een zeer caloriearm dieet gedurende vijf dagen per drie maanden. Het doel is om een ‘metabolische reset’ te verkrijgen, maar niet alle specialisten zijn ervan overtuigd dat dit een pad is dat geschikt is voor jongere mensen. Vooral kinderarts Berni Canani vindt dat het beschikbare bewijsmateriaal nog steeds onvoldoende is en vreest mogelijke psychologische gevolgen en een verhoogd risico op eetstoornissen.
De echte uitdaging is om het mediterrane dieet te herstellen
Kortom, de provocatie van de BBC raakt een gevoelige snaar. Italië blijft het beeld van het mediterrane dieet aan de wereld verkopen, maar dit betekent niet dat alle Italianen, en vooral alle kinderen, het ook echt volgen.
Het traditionele voedingsmodel van groenten, peulvruchten, fruit, volle granen, extra vergine olijfolie en vis is niet van de Italiaanse tafels verdwenen. Maar veel gezinnen leven nu met een heel ander dieet, dat bestaat uit ultrabewerkte producten, snacks, suikerhoudende dranken en voedingsmiddelen met een hoge calorische dichtheid.
Misschien moeten we ons dan, in plaats van te zeggen dat “het mediterrane dieet niet meer bestaat”, ons afvragen waarom het zo moeilijk is geworden om het te volgen.
En hier zou de kritiek op de BBC een gelegenheid moeten worden voor een bredere reflectie, waarbij ook het Verenigd Koninkrijk en alle landen die met dezelfde noodsituatie worstelen, betrokken zijn. We hebben onderwijs, preventie en een groter bewustzijn nodig, maar ook overheidsbeleid dat het gemakkelijker kan maken om voor gezond voedsel te kiezen. Want als we echt willen dat kinderen weer gaan eten volgens het mediterrane model, is het niet voldoende om ze eraan te herinneren dat groenten goed voor ons zijn: we moeten ervoor zorgen dat gezonde voeding weer de gemakkelijkste, meest toegankelijke en natuurlijke keuze wordt.
