Op de bodem van het meer van Bolsena, een paar meter diep, ligt een dorp van bijna drieduizend jaar oud. Er zijn overblijfselen van huizen, houten palen die nog in de grond zitten, gereedschap, containers en zelfs een eeuwenoud heilig gebied. Het heet de Gran Carro, het dateert uit de ijzertijd en vandaag de dag is het een verzonken archeologisch park geworden dat zelfs zonder wetsuit of duiken kan worden verkend. Stap gewoon op een boot met een transparante bodem of vertrouw op een virtuele 3D-reconstructie.

Het valorisatieproject, dat in december 2025 werd afgerond dankzij financiering van de PNRR, maakte de site toegankelijk via verschillende bezoekroutes, waaronder snorkelervaringen en digitale hulpmiddelen die ook vanaf smartphones kunnen worden gebruikt. Bezoeken ter plaatse volgen op de georganiseerde openingen. En terwijl het publiek meer te weten komt over dit kleine stukje geschiedenis dat eeuwenlang onder water heeft gelegen, blijven archeologen graven.

Precies tijdens de campagne van 2026 kwamen twee bijzonder interessante ontdekkingen naar voren: een zeer zeldzaam fragment van Villanovan-stof, teruggevonden tussen de verkoolde balken van een door brand verwoest huis, en een amfora met daarin overblijfselen van spelt, gevonden in het heilige gedeelte van het dorp. Dit werd op 11 november bekend gemaakt door de Hoofdinspecteur Archeologie, Schone Kunsten en Landschap van de provincie Viterbo en Zuid-Etrurië, die het onderzoek coördineert.

Een stuk stof dat bijna drieduizend jaar geschiedenis heeft overleefd

Het fragment stof werd teruggevonden in een houten constructie die verbrandde en vervolgens instortte. De balken bedekten, terwijl ze vielen, de voorwerpen die in het huis aanwezig waren, terwijl de verbrandingslagen bijzondere omstandigheden creëerden voor het behoud van de materialen. Het resultaat is een zeer zeldzame vondst. Oude stoffen behoren tot de moeilijkste materialen om te herstellen tijdens een opgraving: de vezels verslechteren, ontbinden en verdwijnen in de meeste gevallen volledig.

Bij de Gran Carro is daar echter direct bewijs van. Het fragment behoort tot het Villanova-tijdperk, een fase van de Eerste IJzertijd, voorafgaand aan de ontwikkeling van de grote Etruskische steden. Het dorp werd bewoond door gemeenschappen die hout bewerkten, keramiek produceerden en de technieken van het spinnen en weven al kenden.

Archeologen wisten dit dankzij het gereedschap dat tijdens eerdere opgravingscampagnes werd teruggevonden. In het onderzoeksrapport uit 2024 documenteerde de hoofdinspecteur bijvoorbeeld de ontdekking van twee spindels, waarvan er één nog met de spindels erin zat, en twee kammen die waarschijnlijk werden gebruikt voor het werken aan het weefgetouw. Hieraan toegevoegd zijn weefgetouwgewichten, spoelen, botgereedschap en een weefgetouw geïdentificeerd in Area 5, verder bestudeerd in 2026. Kortom, de gereedschappen van het vak waren er al. Er was geen directe getuigenis van wat de inwoners produceerden.

Nu is dat ook zover. De ontdekking stelt ons in staat de ambachtelijke activiteiten van het dorp met grotere precisie te reconstrueren, ook al moeten archeologen de kenmerken van het weefsel en de oorspronkelijke functie ervan nog ophelderen. We weten niet of het tot een kledingstuk of een ander artefact behoorde.

De verbrande huizen waarin de voorwerpen van de bewoners bewaard zijn gebleven

De stof is slechts een van de vondsten die gevangen zitten in de woningen van de Steelpan. Tijdens opgravingen in 2026 identificeerden archeologen verschillende gebouwen die door brand waren verwoest, met structurele palen die nog in de grond zaten, fragmenten van verbrand gips en grote hoeveelheden verkoold hout. Onder de ingestorte balken werden talloze keramische containers gevonden. Sommigen bevonden zich nog in de positie waarin ze verkeerden toen het gebouw werd verlaten. Anderen waren zo vervormd door de hitte dat het moeilijk was om hun vorm zelfs maar te herkennen.

Een detail dat vertelt hoe hevig de branden waren, maar waarmee we ook de inrichting van de woonruimtes kunnen bestuderen. De voorwerpen, die onder de ingestorte elementen begraven bleven, geven aanwijzingen over de activiteiten die in de woningen plaatsvonden. En er is nog een interessant detail: sommige huizen werden precies herbouwd op de plek waar ze waren verwoest.

Archeologen hebben verschillende niveaus van brand, instorting en daaropvolgende wederopbouw herkend. De bewoners bleven daarom dezelfde ruimtes gebruiken, zelfs na destructieve gebeurtenissen, waardoor een opeenvolging van structuren achterbleef die ons vandaag de dag in staat stelt de verschillende levensfasen van het dorp te reconstrueren.

Bovendien werden de huizen grotendeels met brandbare materialen gebouwd en waren er ook haarden in te vinden. De oorzaken van de individuele branden zijn echter nog niet opgehelderd. De onderdompeling vond later plaats, na veranderingen in het niveau van het meer. En het water hielp beschermen wat de branden hadden achtergelaten.

Een amfora met verkoolde spelt in het oude heilige gebied

Terwijl de overblijfselen van het huiselijk leven in de stad opdoken, vonden archeologen niet ver weg bewijsmateriaal van een heel andere aard. De Aiola is een monumentale opeenstapeling van stenen op de bodem van het meer, die door oude gemeenschappen werd gebruikt voor rituele praktijken. Een plaats waar opzettelijk geplaatste voorwerpen zijn gevonden, vlakbij de in het gebied aanwezige bronnen. Tijdens de campagne van 2026 ontstonden er nieuwe votiefafzettingen, waaronder een amfora en een lepel, een vat dat werd gebruikt om vloeistoffen op te zuigen. Maar het is vooral de inhoud van de amfora die de aandacht van archeologen heeft getrokken: verkoolde resten van spelt.

Tegenwoordig zijn we eraan gewend het te beschouwen als een ontbijtgranen die in een pot wordt gedaan, misschien om er een soep of een salade mee te bereiden. Voor protohistorische populaties vertegenwoordigde spelt echter een fundamentele hulpbron voor de voeding en economie van de gemeenschappen. De aanwezigheid ervan in een container die in de ceremoniële ruimte is geplaatst, suggereert iets meer.

Volgens de hoofdinspecteur is het graan mogelijk gebruikt als ritueel offer, als onderdeel van praktijken die verband houden met vruchtbaarheid, regeneratie en de relatie tussen gemeenschappen en natuurlijke hulpbronnen. Het is een interpretatie die wordt ondersteund door de archeologische context: de container werd gevonden samen met andere materialen die opzettelijk in het heilige gebied waren geplaatst. Studies zullen de betekenis van de afzetting verder moeten verduidelijken.

Rond de Aiola werden ook talrijke tot nu toe onbekende houten constructies gevonden, die aan het licht kwamen dankzij de gecontroleerde verwijdering van sedimenten. Mogelijk hebben ze gediend om de ceremoniële ruimte af te bakenen of zijn ze gebruikt tijdens rituele activiteiten bij de bronnen. Voorlopig moet hun functie nog worden vastgesteld.

Het verzonken dorp van het meer van Bolsena kan ook worden bezocht

Het Steelpannetje is bekend sinds 1959, toen het eerste ondergedompelde archeologische bewijsmateriaal werd geïdentificeerd. Later onderzoek maakte het mogelijk een nederzetting te herkennen waarvan de oorsprong teruggaat tot de bronstijd en een belangrijke woonfase tijdens de eerste ijzertijd.

Tegenwoordig wordt hij gevonden op een diepte van twee tot vier meter, niet ver van de kust. Een positie die, naast het stimuleren van onderzoek, het mogelijk heeft gemaakt een deel van de site toegankelijk te maken voor het publiek. In december 2025 kondigde het Ministerie van Cultuur de voltooiing aan van de restauratie- en valorisatie-interventies, eveneens gefinancierd via de PNRR, met de aanleg van een onderwaterarcheologisch park.

Er zijn snorkelroutes, onderwaterroutes ook toegankelijk voor blinden, verlichtingssystemen en driedimensionale reconstructies van de zeebodem opgezet. Het is ook mogelijk om de site te observeren via digitale hulpmiddelen en boten met transparante bodems, volgens de vastgestelde bezoekmethoden.

Ondertussen gaat het onderzoek door. De hoofdinspecteur werkt samen met het Centraal Instituut voor Restauratie om de teruggewonnen organische materialen te bestuderen en te conserveren, die bijzonder delicaat zijn zodra ze uit de omgeving van het meer worden gehaald. Het nieuwe stoffragment verbindt zo vazen, gereedschappen, overblijfselen van huizen en rituele offers die vertellen hoe de gemeenschappen van de Grote Beer leefden en werkten. Weefgereedschappen waren al weer opgedoken. Nu is er ook de stof.