Europa heeft eindelijk zekerheid: trifluorazijnzuur (TFA), de ‘eeuwige’ stof die rivieren, watervoerende lagen en aquaducten over het halve continent vervuilt, is gevaarlijk. Dit wordt verklaard door het Europees Agentschap voor chemische stoffen (ECHA), dat het officieel heeft geclassificeerd als giftig voor de voortplanting (categorie 1B).
Om de betekenis van dit nieuws te begrijpen, moeten we een stapje terug doen. PFAS – een acroniem voor per- en polyfluoralkylstoffen – is een familie van ruim 10.000 synthetische chemische verbindingen die in veel sectoren worden gebruikt: van pannen met antiaanbaklaag tot voedselverpakkingen, van waterdichte stoffen tot brandvertragende producten, en – dit is het cruciale punt – ze zijn ook aanwezig in veel landbouwpesticiden.
Het grootste probleem is dat ze niet degraderen. Praktisch nooit. Dit is waarom ze worden genoemd “voor altijd chemicaliën”eeuwige stoffen die, zodra ze in het milieu zijn verspreid, zich ophopen in de bodem, het water en de weefsels van levende organismen, inclusief het menselijk lichaam. De afgelopen jaren heeft wetenschappelijk onderzoek de blootstelling aan PFAS geleidelijk in verband gebracht met een lange reeks mogelijke gezondheidseffecten: schildklierproblemen, veranderingen van het immuunsysteem, hormonale stoornissen en sommige soorten kanker.
TFA, de meest voorkomende PFAS in Europa
Onder de PFAS is trifluorazijnzuur, bekend onder de afkorting TFA, een van de meest voorkomende in onze ecosystemen. Het is geen direct gebruikte verbinding, maar een afbraakproduct. Simpel gezegd: wanneer pesticiden die PFAS bevatten op velden worden gebruikt, is een van de residuen die ze in het milieu achterlaten TFA.
We hebben het over de meest wijdverspreide PFAS-verontreiniging in de Europese watervoorraden. Het is aangetroffen in rivieren, grondwater, drinkwater, mineraalwater, wijn en verschillende voedingsmiddelen. Volgens monitoring door PAN Europe (Pesticide Action Network Europe) nemen de concentraties ervan voortdurend toe. Het Europese netwerk van onderzoekers en activisten documenteert en rapporteert het sinds 2023 en detecteert het vrijwel overal waar je kijkt.
Tot voor kort beweerde de chemische industrie echter dat TFA een “onschadelijke metaboliet” was. Nu is die positie officieel overtroffen.
Het keerpunt van ECHA
ECHA heeft TFA nu officieel geclassificeerd als een voor de voortplanting giftige stof (categorie 1B) en concludeert dat het de foetus kan schaden en vermoedelijk de vruchtbaarheid beïnvloedt.
De classificatie is het resultaat van een evaluatie uitgevoerd door het Risicobeoordelingscomité (RAC) van ECHA zelf, gepresenteerd tijdens de 77e bijeenkomst, en is gebaseerd op onderzoeken die zijn uitgevoerd bij dieren die prenataal aan transvetzuren zijn blootgesteld. De resultaten zijn ernstig en gedocumenteerd: oog- en skeletmisvormingen bij konijnen, effecten op het immuunsysteem en de schildklier bij ratten, aanwijzingen voor schade aan de spermakwaliteit. Naast reproductietoxiciteit heeft het RAC TFA geclassificeerd als mobiel, persistent en giftig, en erkent het ook het gevaar ervan voor het milieu.
Deskundigen wijzen erop dat de schade juist het meest acuut is op de momenten van de grootste kwetsbaarheid in het leven, tijdens de zwangerschap en in de allereerste jaren van de ontwikkeling van het kind.
Zoals Dr. Angeliki Lysimachou, hoofd Wetenschap en Beleid bij PAN Europe, verklaarde:
Het aangekondigde besluit bevestigt waar we al sinds 2023 voor waarschuwen: TFA is geen ongevaarlijke metaboliet van PFAS. Het kan giftig zijn voor mensen en de schade is het grootst tijdens de meest kwetsbare perioden van het leven: zwangerschap en vroege kinderjaren.
Jarenlang heeft de pesticidenindustrie de risico’s van transvetzuren gebagatelliseerd en beweerd dat het wetenschappelijke bewijs onvoldoende was om alarm te slaan. PAN Europe had dezelfde dierstudies geanalyseerd en kwam tot vergelijkbare conclusies als die van de RAC, en had deze strategie in het rapport aan de kaak gesteld “Twijfel over productie“, waarin werd gedocumenteerd hoe de producenten systematisch hadden geprobeerd de onderzoeksresultaten te bagatelliseren.
De officiële classificatie van ECHA ontkracht dit verhaal. Zoals Dr. Peter Clausing, senior toxicoloog bij PAN Duitsland, die als waarnemer deelnam aan de RAC-discussies, opmerkte:
Wij juichen het RAC-comité toe voor zijn rigoureuze, objectieve en onafhankelijke evaluatie. Het bewijsmateriaal werd zorgvuldig onderzocht en de wetenschappelijke rechtvaardiging was van het hoogste niveau.
Wat gebeurt er nu
De classificatie van transvetzuren is niet alleen een wetenschappelijke kwestie, maar kan ook belangrijke gevolgen voor de regelgeving hebben. In feite voorziet de Europese wetgeving inzake pesticiden in specifieke beperkingen voor actieve stoffen die toxicologisch relevante metabolieten genereren en het grondwater kunnen verontreinigen. Omdat TFA een afbraakproduct is van veel PFAS-pesticiden en andere gefluoreerde stoffen, zou de nieuwe classificatie ervan als reproductietoxische stof van invloed kunnen zijn op toekomstige evaluaties en autorisaties van deze producten.
PAN Europe roept de Europese autoriteiten en de autoriteiten van de lidstaten nu op om onverwijld actie te ondernemen door alle PFAS-pesticiden die TFA in het milieu vrijgeven te verbieden. Zoals Salomé Roynel, hoofd beleid bij PAN Europe, zei:
De toxiciteit van TFA staat nu buiten kijf. Elk jaar vertraging betekent meer vervuiling waar toekomstige generaties mee zullen moeten leven. De wet inzake pesticiden is duidelijk: beleidsmakers op het niveau van de EU en de lidstaten zijn nu wettelijk verplicht om zonder uitstel alle PFAS-pesticiden en TFA-uitstotende stoffen te verbieden.
Ondertussen werkt de EFSA (European Food Safety Authority) aan het definiëren van een grenswaarde voor veilige blootstellingsniveaus aan transvetzuren. Maar PAN Europe waarschuwt dat het stellen van een drempel niet voldoende is; bij de huidige toename van de besmetting zullen de blootstellingsniveaus gevaarlijke waarden bereiken, ongeacht waar de grens wordt getrokken. De enige structurele oplossing, zo benadrukken zij, is het stoppen van de vervuiling bij de bron.
Bronnen: ECHA/PAN Europa
