Is de huidige limiet van 50 milligram nitraten per liter water echt voldoende om ons te beschermen? Volgens meer dan 80 internationale organisaties die betrokken zijn bij de bescherming van de gezondheid, het milieu en de voedselsystemen is de tijd gekomen om dit opnieuw te onderzoeken.
Ter gelegenheid van Wereld Eén Gezondheidsdag vandaag 3 november hebben Greenpeace International, het International Panel of Experts on Sustainable Food Systems (IPES-Food), de World Organization of Family Doctors (WONCA) en tal van andere organisaties een open brief naar de WHO gestuurd waarin wordt opgeroepen tot een dringende herziening van de internationale richtlijnen over de kwaliteit van drinkwater.
De reden? Studies die de afgelopen jaren zijn gepubliceerd, hebben verbanden aangetoond tussen langdurige blootstelling aan nitraten, zelfs bij concentraties die lager zijn dan de huidige limieten, en een groter risico op colorectale kanker, ongunstige zwangerschapsresultaten en mogelijke veranderingen in de schildklierfunctie.
Omdat nitraten in drinkwater gevaarlijk kunnen zijn
Nitraten zijn stikstofverbindingen die van nature in het milieu aanwezig zijn. Het probleem ontstaat wanneer de concentraties ervan toenemen als gevolg van menselijke activiteiten, vooral als gevolg van het overmatig gebruik van stikstofmeststoffen en het beheer van afvalwater van de intensieve landbouw. Via de bodem kunnen deze verbindingen het grondwater bereiken en de bronnen verontreinigen die worden gebruikt voor de productie van drinkwater.
De huidige WHO-richtlijnwaarde van 50 mg/l nitraat (NO₃⁻) is afgeleid van een instelling die oorspronkelijk is ontwikkeld om methemoglobinemie bij kinderen te voorkomen, ook wel bekend als het blue baby-syndroom. Dit is een potentieel ernstige aandoening waarbij het bloed een deel van zijn vermogen om zuurstof te vervoeren verliest, wat vooral gevaarlijk is bij pasgeborenen.
Die grens werd gehandhaafd in latere internationale richtlijnen en wordt ook vastgelegd in de Europese en Italiaanse wetgeving over voor menselijke consumptie bestemd water. Maar de vraag die de organisaties vandaag opwerpen heeft vooral betrekking op de effecten van chronische blootstelling aan lagere concentraties: water dat voldoet aan 50 mg/L is niet automatisch vrij van enig gezondheidsrisico gerelateerd aan nitraten, omdat de richtwaarde niet specifiek is ontwikkeld om alle mogelijke langetermijneffecten te voorkomen die momenteel worden onderzocht.
Er moet echter worden opgemerkt dat epidemiologische studies statistische associaties identificeren en op zichzelf geen directe oorzaak-gevolgrelatie aantonen voor elk van de beschouwde pathologieën.
De onderzoeken
Een van de belangrijkste onderzoeken werd uitgevoerd in Denemarken en in 2018 gepubliceerd in het International Journal of Cancer.
De studie, gebaseerd op een groot bevolkingscohort, vond een verband tussen blootstelling aan nitraten in drinkwater en een verhoogd risico op colorectale kanker, zelfs bij niveaus ver onder de limiet van 50 mg/l.
Een andere systematische review met meta-analyse, gepubliceerd in 2022, onderzocht het beschikbare bewijsmateriaal over de relatie tussen nitraten, nitrieten in drinkwater en oncologisch risico. Er zijn ook zorgen over de reproductieve gezondheid. In een recensie gepubliceerd in Scientific Reports in 2023 werden onderzoeken geanalyseerd naar mogelijke verbanden tussen blootstelling aan nitraat en ongunstige zwangerschaps- en geboorteresultaten.
Dit zijn resultaten die verder onderzoek vergen, maar die volgens de internationale coalitie een meer voorzorgsaanpak rechtvaardigen.
Denemarken wil de limiet verlagen
Terwijl internationaal wordt opgeroepen tot een herziening van de richtlijnen, heeft een internationale groep deskundigen in opdracht van de regering in Denemarken al aanbevolen de limiet voor nitraten in drinkwater te verlagen van 50 naar 6 mg/l in 2025, een drempel die ruim acht keer lager is dan de huidige.
De Deense regering heeft zich er dus toe verbonden om tot een herziening van de limiet over te gaan, maar de nieuwe drempel is nog niet in werking getreden. Het betekent dus niet dat water met concentraties hoger dan 6 mg/L automatisch gevaarlijk is of volgens de huidige wetgeving als ondrinkbaar moet worden beschouwd.
Het Deense ministerie van Milieu heeft zelf aangegeven dat het overschrijden van de aanbevolen waarde op zichzelf geen acuut gezondheidsrisico met zich meebrengt. De Deense keuze vormt echter een belangrijk precedent: het zou andere Europese landen ertoe kunnen aanzetten hun veiligheidsnormen opnieuw te evalueren.
Hoe het met ons gaat in Italië
De kwestie betreft ook Italië nauw, vooral de gebieden die worden gekenmerkt door een hoge concentratie van landbouw- en veeteeltactiviteiten. Dit is het geval in de Povlakte, waar de aanwezigheid van intensieve landbouw en het gebruik van stikstofmeststoffen een aanzienlijke druk uitoefenen op de watervoorraden.
Water moet leven geven en niet bedreigen. We kunnen de menselijke gezondheid niet beschermen zonder de rivieren en grondwaterlagen te beschermen, zegt Simona Savini, hoofd van de landbouwcampagne van Greenpeace Italia.
De vereniging meldt dat zij de afgelopen maanden getuigenissen van bewoners heeft verzameld en pilottests heeft uitgevoerd met drinkwater in sommige gemeenschappen in de Povlakte.
Voor Greenpeace kan het probleem niet alleen worden aangepakt door middel van controles op gedistribueerd water, maar zijn interventies nodig bij de belangrijkste bronnen van besmetting.
Een bijzonder delicaat aspect betreft de timing van de vervuiling: het kan jaren duren voordat nitraten uit meststoffen en veeafval, en onder bepaalde omstandigheden zelfs tientallen jaren, het grondwater bereiken. Dit betekent dat de effecten van de huidige landbouwactiviteiten zich kunnen blijven manifesteren lang nadat maatregelen zijn ingevoerd om de vervuiling terug te dringen.
De klimaatcrisis draagt ertoe bij dat de situatie nog complexer wordt: langdurige droogtes en watertekorten kunnen de concentratie van verontreinigende stoffen in de watervoorraden bevorderen, waardoor de moeilijkheden toenemen, vooral voor plattelandsgemeenschappen die afhankelijk zijn van grondwater.
Daarom is de vraag niet alleen om vast te stellen hoeveel nitraten aanwezig kunnen zijn in het water dat we drinken, maar ook om te voorkomen dat ze zich blijven ophopen in de watervoerende lagen. Het garanderen van veilig drinkwater betekent ook dat we moeten ingrijpen in wat er gebeurt lang voordat dat water onze kranen bereikt: op de velden, op de boerderijen en in de gebieden waar het vandaan komt.
