Er is een steeds wijdverspreider, stiller gevoel waar je je moeilijk op kunt concentreren. We openen de telefoon, scrollen door afbeeldingen, lezen zinnen, bekijken video’s die echt, geloofwaardig, bijna bekend lijken. Alles lijkt echt. Alles lijkt mogelijk. Toch klopt er iets niet, zoals een noot in een lied dat we uit ons hoofd kennen.
Nepnieuws en kunstmatige intelligentie veranderen de manier waarop we de wereld waarnemen, zonder ophef of waarschuwing. Dat doen ze door het dagelijks leven binnen te dringen, op sociale media, in het nieuws dat we lezen terwijl we wachten op de koffie, in de video’s die we ’s avonds op de bank bekijken. Het punt gaat niet langer over de enkele hoax. Het punt betreft het mentale klimaat waarin we leven.
Nepnieuws en kunstmatige intelligentie in het dagelijks leven
Tegenwoordig heeft onwaarheid niet langer het ruwe gezicht van een leugen. Het heeft de geruststellende kwaliteit van normaliteit. Een citaat toegeschreven aan een beroemd persoon. Een video van wilde dieren die lijkt op een documentaire. Een foto die een emotioneel en direct verhaal vertelt. Alles werkt omdat het de taal van emoties spreekt, niet die van verificatie.
Jarenlang hebben geleerden en psychologen uitgelegd dat mensen de neiging hebben te geloven wat ‘waar klinkt’, wat aansluit bij wat ze al denken of voelen. Dit mechanisme, genaamd waarachtigheidbestond al lang vóór sociale media. Technologie heeft het sneller, visueler en persistenter gemaakt.
Een recente studie gepubliceerd door Oxford University Press, False: Why an Untruth Is More Influential Than the Truth, vertelt iets eenvoudigs en verontrustends. Een goed geconstrueerde onwaarheid blijft je meer bij dan een nauwkeurige waarheid. De menselijke geest onthoudt beter wat opwindend is, wat herhaald wordt, wat bekend voorkomt. Kunstmatige intelligentie werkt precies op dit niveau. Produceert vloeiende, samenhangende en overtuigende inhoud. Hij vermenigvuldigt ze. Het past ze aan. Hierdoor zijn ze moeilijk te onderscheiden van de rest. Het vertrouwen slijt dus beetje bij beetje: het rafelt als een draad die te vaak wordt getrokken.
Kunstmatige intelligentie als fabriek van plausibele realiteiten
Deepfakes vormen de meest zichtbare stap in dit proces. Video’s waarin echte mensen dingen lijken te zeggen of doen die ze nog nooit hebben gezegd of gedaan. Beelden die zo nauwkeurig zijn bewerkt dat ze de afgeleide blik overwinnen. Teksten geschreven door automatische systemen die de menselijke taal perfect imiteren.
Het probleem betreft niet alleen de politiek of grote internationale gebeurtenissen. Het gaat over normaliteit. Het gaat over de gewoonte om op beelden te vertrouwen. Het gaat over de vermoeidheid van het controleren. Het gaat over het verlangen om iets te geloven dat onmiddellijk betekenis geeft aan wat we zien.
Zelfs de academische wereld heeft met dit scenario te maken. Wetenschappelijke artikelen met verzonnen citaten. Blijkbaar solide teksten gebouwd door kunstmatige intelligentiesystemen die gegevens en bronnen ‘hallucineren’. Alles lijkt ordelijk, logisch en geloofwaardig. De vorm houdt stand. De substantie glijdt weg.
In deze ruimte krijgt wat veel geleerden definiëren als een ware ‘parade van het onwerkelijke’ vorm. Content die de aandacht trekt, reacties oproept, emoties oriënteert. De waarheid staat niet langer centraal. Wat telt, is wat werkt.
Wanneer twijfel mentale vermoeidheid wordt
Vele jaren geleden beschreef Hannah Arendt een groot risico. Een samenleving die wordt blootgesteld aan een voortdurende vervorming van de werkelijkheid verliest het vermogen om te onderscheiden, te oordelen en te kiezen. Niet omdat hij alles gelooft, maar omdat hij ergens niet meer in gelooft. Het is een vorm van cognitieve vermoeidheid. Een stille verzaking. Als alles onwaar kan zijn, weegt alles minder. Zelfs wat er echt toe doet.
AI versnelt dit proces omdat het op schaal werkt. Het levert veel op. Produceert snel. Produceert op een gepersonaliseerde manier. Elke informatiestroom wordt een op maat gemaakte omgeving die emoties bevestigt, overtuigingen versterkt en wrijving vermijdt. Desinformatie schreeuwt niet: het begeleidt, camoufleert zichzelf, het wordt de achtergrond.
Leven ondergedompeld in dit scenario vereist een nieuwe vorm van aandacht. Niet de obsessieve van voortdurende controle. De subtielere is het herkennen van hoe we ons voelen als we met inhoud worden geconfronteerd. Betrokken. Word boos. Comfortabel gerustgesteld. Nepnieuws en kunstmatige intelligentie vertellen veel over ons. Ze vertellen de behoefte aan eenvoudige verhalen. Ze praten over de strijd om in twijfel te blijven. Ze praten over het verlangen om te vertrouwen.
Het bij elkaar houden van technologie, emoties en kritische zin wordt een dagelijkse praktijk, vergelijkbaar met het leren herkennen van een bekende geur in de lucht. Geen magische formule. Gewoon een iets meer aanwezige look.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
