Jarenlang dachten we dat bewustzijn een kenmerk was van het mens-zijn. Iets wat ons onderscheidt van alles wat vliegt, kruipt, zwemt of pikt. Een soort mentale superkracht die ons ‘speciaal’ maakt. Maar hoe meer de wetenschap vordert, hoe meer die veronderstelde uniciteit in stukken verliest. Het is alsof je voor een gebarsten spiegel staat: je blijft naar jezelf kijken, maar het gereflecteerde beeld verschilt niet meer zo veel van wat je daarbuiten ziet bewegen, tussen de veren, klauwen en kleine pootjes.
Aan de Ruhr Universiteit Bochum is een groep filosofen en neurowetenschappers begonnen met het ontmantelen van het idee dat het bewustzijn van de mens afkomstig is. Het zou zelfs het tegenovergestelde kunnen zijn: we zouden de laatste nieuwkomers kunnen zijn op een zeer lange weg die is afgelegd door veel oudere wezens, die hebben geleerd met gevaar om te gaan, de signalen van de wereld te interpreteren en, in sommige gevallen, zichzelf zelfs in een spiegel te herkennen.
Van de oervonk tot de spiegels van kraaien
Twee wetenschappers, Albert Newen en Carlos Montemayor, hebben een model voorgesteld dat zij definiëren als ALARM: een naam die het idee goed weergeeft. Bewustzijn verschijnt in hun visie niet als een mystieke openbaring, maar groeit geleidelijk. In het begin is er de simpele reactie op gevaar, die interne bel waardoor je wegrent als er iets mis is. Het is een vorm van bewustzijn waarvoor geen grote frontaalkwabben nodig zijn: het enige dat je nodig hebt is een basisbrein, het soort structuur dat ook aanwezig is bij dieren die wij als ‘eenvoudig’ beschouwen.
Vanaf dat eerste niveau gaan we verder met het vermogen om ons te concentreren op wat er echt toe doet, zoals het associëren van rook met vuur of het onderscheiden van een signaal te midden van chaos. Pas daarna komt het deel waar we het zo graag over hebben: het zelfbewustzijn, de blik die naar binnen keert. Degene die ons laat zeggen: ‘Ik ben ik’. Maar het is geen exclusieve bevoegdheid. Chimpansees hebben het, dolfijnen ook, en zelfs sommige eksters lijken zichzelf in de spiegel te herkennen. En dit is waar vogels in beeld komen. Met een bijna irritante natuurlijkheid weerleggen ze alles wat we dachten te weten.
Duiven observeren bijvoorbeeld hetzelfde beeld en interpreteren het op twee verschillende manieren, waarbij ze afwisselend reageren alsof de werkelijkheid een mening is en geen feit. Het is een gedrag dat we tot nu toe alleen associeerden met zoogdieren met veel complexere hersenen. De raven gaan verder. Als ze moeten beslissen of er al dan niet een zwak licht is verschenen, registreren hun neuronen de beslissing en niet de daadwerkelijke stimulus. Het is een vorm van subjectieve ervaring: ze zien niet alleen iets, ze zien het ook tolken wat ze zien.
Zelfs hanen hebben met hun harde lucht een interessante relatie met spiegels. Als er een roofdier verschijnt, waarschuwen ze hun gemeenschap, maar voor hun eigen spiegelbeeld blijven ze stil. Ze verwarren hem niet met een ander individu. Het is alsof ze begrijpen dat die vorm niet ‘een andere’ is, ook al betekent dit niet noodzakelijkerwijs dat ze zichzelf als individuen herkennen.
Dit gedrag dwingt de wetenschap haar toon te veranderen. Bewustzijn is niet afhankelijk van een groot brein, maar van de manier waarop het is aangesloten. En vogels beschikken met hun NCL, een hyperverbonden zenuwcentrum, over alle voorwaarden die nodig zijn om complexe en verrassende vormen van bewustzijn tot leven te wekken.
Uiteindelijk is het beeld dat naar voren komt heel anders dan wat we onszelf voorhielden. Bewustzijn is niet het laatste juweel van de menselijke evolutie, maar een oud mozaïek, stukje bij beetje opgebouwd. Een mechanisme dat dieren op verschillende manieren hebben gemodelleerd, waarbij ze gebruik maakten van wat ze tot hun beschikking hadden.
Het is fascinerend om te bedenken dat die innerlijke flits die ons doet zeggen: ‘Ik ben hier’ al lang vóór ons geboren had kunnen zijn. En dat vinden we vandaag de dag in de stiltes van de hanen, in de aarzelingen van de kraaien, in de twijfels van de duiven. Wezens die misschien niet onze taal spreken, maar hun eigen manier hebben om de wereld te bewonen. En misschien zelfs om het te begrijpen.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
