Melk, wijn en zelfs een fles. Het zijn de sporen die zijn achtergelaten door een oud begrafenisritueel dat meer dan tweeduizend jaar geleden werd gevierd op Menorca, op de Balearen, waar archeologen 34 schepen analyseerden die waren teruggevonden in grot 45 van de necropolis van Calescoves. Blijkbaar lege vazen waarin na eeuwen nog steeds de restanten zaten van de stoffen die de lokale gemeenschappen gebruikten om hun overledenen te begroeten.
De ontdekking komt uit een onderzoek gepubliceerd in Tijdschrift voor Archeologische Wetenschapgeleid door de Universitat Autònoma de Barcelona (UAB), het Barcelona Supercomputing Center (BSC-CNS) en de Universitat Pompeu Fabra (UPF). De analyses identificeerden sporen van zuivelproducten in de meeste kleine traditionele containers en, voor het eerst in een begrafeniscontext op Menorca, ook de aanwezigheid van wijn. Maar onder de voorwerpen die zijn teruggevonden, bevindt zich er één die over iets nog alledaagsers vertelt: een vaasje met een tuit, waarschijnlijk gebruikt om kinderen te voeden.
Menorca, kaart met archeologische vindplaatsen – ©GreenMe
Een babyflesje van tweeduizend jaar geleden, achtergelaten in een tombe
De container heeft een afgerond lichaam en een kleine tuit voor het gieten van de inhoud. Een vorm die in het verleden al de aandacht van archeologen trok, omdat soortgelijke voorwerpen waren gevonden bij kinderbegrafenissen op Ibiza. Bij de analyses werden residuen van melkvet aangetroffen, wat de hypothese versterkte dat het inderdaad een oude babyfles was.
De vaas werd teruggevonden in de grafkamer, de ruimte die bedoeld was voor het huisvesten van de overledene en de voorwerpen die hem vergezelden. We weten niet van wie het was: mensen van verschillende leeftijden werden in de grot begraven en het is niet mogelijk om het met zekerheid te koppelen aan het graf van een kind.
Margalida Coll, onderzoeker aan de Universitat Pompeu Fabra en co-auteur van het onderzoek, legt uit dat deze bevinding ons in staat stelt enkele gebaren te herkennen die verband houden met de groei en verzorging van de kleintjes, zelfs in begrafenispraktijken. Een heel gebruikelijk object, althans qua functie, dat tweeduizend jaar geleden ook een plaats kon vinden tussen de voorwerpen die bedoeld waren om de doden te vergezellen. Een getuigenis van het dagelijks leven dat via een begrafenis tot ons is gekomen.
Om de doden te begroeten werden melk en wijn gebracht
Om de ontdekking te begrijpen moeten we teruggaan naar de tweede ijzertijd, in de zogenaamde post-Talayotische periode, toen de gemeenschappen van Menorca hun doden begroeven in kunstmatige grotten die in de rotsen waren uitgegraven.
De necropolis van Calescoves, op het grondgebied van Alaior, herbergt meer dan negentig graven en grafholten, verspreid langs de rotswanden van twee valleien die tot aan de zee reiken. Sommige begrafenissen werden voorafgegaan door kleine binnenplaatsen in de open lucht, waar de levenden samen konden komen om offers te brengen en de overledene te herdenken.
Necropolis Cales Coves Menorca – @Wikimedia Commons
Precies één van deze ruimtes stond centraal bij de opgravingen van 2023 en 2024. Archeologen hebben talloze keramische voorwerpen teruggevonden, waarvan er vele nog intact waren en zich in hun oorspronkelijke positie bevonden. Een vrij zeldzame omstandigheid, vooral als je bedenkt hoe oud ze zijn. Onder de vondsten bevinden zich kleine handgemaakte vazen, met een verhoogde bodem en geometrische of plantaardige versieringen. Het zijn karakteristieke objecten van de lokale cultuur, ook gedocumenteerd in huizen en gebedshuizen, maar vooral talrijk in graven.
Jarenlang bleef hun functie onzeker. Geleerden hadden de hypothese aangenomen dat ze stoffen konden bevatten die tijdens rituelen werden gebruikt, zonder dat ze deze konden identificeren. We weten nu dat in de meeste van deze kleine containers zuivelproducten aanwezig waren.
Hun kleine formaat suggereert dat ze werden gebruikt om symbolisch kleine hoeveelheden voedsel aan te bieden of te consumeren. Aan de andere kant namen melk en zuivelproducten een belangrijke plaats in in het dieet van de toenmalige Menorcaanse gemeenschappen, die voornamelijk leefden van de veehouderij en landbouw. Wijn vertelt echter een ander verhaal.
Holten in de kalkstenen rotsen van Menorca – ©GreenMe
De wijn kwam van ver, maar de rituelen bleven lokaal
Sporen van wijn werden alleen aangetroffen in andere dan de traditionele containers: kleine kannen, kommen en containers gemaakt op het eiland, maar geïnspireerd door de keramische vormen die wijdverbreid zijn in andere regio’s van de Middellandse Zee, vooral in de Punische wereld. Een verschil dat veel zegt over de commerciële en culturele verhoudingen van die tijd.
De wijn was een product van externe oorsprong en zou via de mediterrane uitwisselingsnetwerken op Menorca zijn aangekomen, waarschijnlijk ook dankzij de verbindingen met Ibiza. De bewoners van het eiland hadden deze containers leren kennen en reproduceren, met behoud van hun oorspronkelijke functie: het bewaren van de wijn.
Archeologische overblijfselen van een prehistorische nederzetting op Menorca – ©GreenMe
Volgens Sònia Carbonell, onderzoeker bij het Barcelona Supercomputing Center en co-auteur van het onderzoek, laat de ontdekking zien hoe lokale gemeenschappen elementen uit andere culturen integreerden zonder hun eigen tradities op te geven. In wezen kon de wijn uit het buitenland komen, maar de manier om de doden te begroeten bleef Menorcaans.
We weten niet of het een drankje was dat gereserveerd was voor de belangrijkste mensen in de gemeenschap of dat het bij bepaalde gelegenheden werd gebruikt. De onderzoekers veronderstellen dat de verspreiding ervan ook verband hield met de vraag van bepaalde individuen of sociale groepen. Dankzij deze analyses wordt de aanwezigheid van wijn bij begrafenisrituelen echter voor het eerst op het eiland gedocumenteerd.
De binnenplaats was voor de levenden, de grot voor de doden
Ook de opstelling van de containers suggereert een onderscheid tussen de verschillende begraafomgevingen. In de grot bevonden zich voorwerpen die bedoeld waren om de overledene te vergezellen, zoals het kleine babyflesje. Op de binnenplaats stonden echter vazen die archeologen in verband brengen met de activiteiten van de levenden: offergaven, gezamenlijke consumptie van voedsel en herdenkingsceremonies.
Deze externe ruimtes vormen precies het middelpunt van het archeologische project gewijd aan grot 45 van Calescoves, gecoördineerd door Sònia Carbonell en Margalida A. Coll en ondersteund door de eilandraad van Menorca. Het onderzoek identificeerde ook sporen van dierlijke vetten en plantaardige oliën, waardoor andere elementen werden toegevoegd aan de reconstructie van begrafenispraktijken.
Grot 45 van Menorca – ©Departament de Cultura i Educació – Consell insular de Menorca
Om deze stoffen te identificeren combineerden de onderzoekers scans van de containers, kleine opgravingen in het laboratorium en chemische analyses. Keramiek is in feite een poreus materiaal en kan kleine hoeveelheden van de producten waarmee het in contact is gekomen, zelfs na duizenden jaren in de muren vasthouden.
Er was echter een probleem: de vaten waren zo klein dat het moeilijk was om voldoende materiaal te verzamelen voor normale analyses. Adrià Breu, onderzoeker bij de afdeling Prehistorie van de UAB, legt uit dat het team erin slaagde de tests om zuivelproducten en wijn te identificeren in één enkele procedure te combineren, waardoor de benodigde hoeveelheid monster werd gehalveerd.
Een verbetering die het mogelijk maakte de schepen te bestuderen zonder zulke delicate vondsten al te veel in gevaar te brengen. Tot nu toe hadden archeologen geprobeerd hun functie te begrijpen door vooral de vorm, de versieringen en de plaats waar ze werden gevonden te observeren. Nu hebben ze ook sporen van wat ze bevatten.
Een resultaat dat meer details geeft over de gewoonten van een gemeenschap die meer dan tweeduizend jaar geleden leefde: wat ze at, wat ze importeerde uit de Middellandse Zee en welke voorwerpen ze naast hun doden achterliet. De naam van de eigenaar van dat flesje weten we echter niet. We weten niet eens of hij een kind was. Het bakje bleef staan, met sporen van de melk die erin zat.
