Wat het klimaat betreft, komt de meest effectieve leugen niet meer met het ruwe teken van ‘allemaal vals’. Tegenwoordig is het materiaal gladder. Accepteer de opwarming van de aarde, misschien zelfs met een vleugje rede, en verplaats het gesprek dan ergens anders heen. Klimaatdesinformatie is de volwassen fase ingegaan: hij spreekt minder als een ontkenner en veel meer als een voorzichtig bestuurder, als een bezorgde commentator, als een buurman die “slechts een paar twijfels” heeft. Het is jammer dat al deze twijfels bij elkaar opgeteld hetzelfde oude resultaat opleveren: uitstel.
Een wetenschappelijke analyse gepubliceerd in PLOS Climate beschrijft precies deze verschuiving: klimaatdesinformatie als centraal obstakel voor klimaatactie in de 21e eeuw, nu verschoven van frontale afwijzing van de crisis naar meer verfijnde tactieken van vertraging, afwijking en valse voorzichtigheid. Deze verandering van tempo omvat generatieve kunstmatige intelligentie, het geld dat bepaalde leugens levend houdt, sociale platforms, polarisatie en een heel concrete vraag: hoe beschermt een samenleving zichzelf als onwaarheid niet langer onwaar lijkt en zichzelf begint te vermommen als redelijkheid?
De oude leugen is van kleding veranderd
Jarenlang produceerde het script een valse gelijkheid. Het werkte, in godsnaam, vooral als het genoeg was om twijfel te zaaien, de geïsoleerde wetenschapper te citeren, de onzekerheid op te blazen, twee stemmen op televisie te zetten alsof de fysieke realiteit televoting nodig had. De grond is echter verschoven. Menselijke activiteiten, vooral door de uitstoot van broeikasgassen, hebben onmiskenbaar de opwarming van de aarde veroorzaakt; Tussen 2011 en 2020 bereikten de gemiddelde oppervlaktetemperaturen op aarde ongeveer 1,1°C boven het niveau van 1850-1900. Elke extra toename van de opwarming vergroot meerdere, gelijktijdige risico’s, terwijl het uitstellen van mitigatie en aanpassing infrastructuur met hoge emissies uitsluit, de kosten verhoogt en de haalbaarheid van reacties vermindert.
Klimaatdesinformatie heeft dus geleerd een andere route te volgen. Hij zegt: het probleem bestaat natuurlijk. Vervolgens voegt hij eraan toe dat handelen te veel kost, dat de transitie van bovenaf wordt opgelegd, dat hernieuwbare energiebronnen een zeepbel zijn, dat gas een brug is die heel kalm moet worden overgestoken, dat ‘schone steenkool’ ons geweten kan redden. Het richt zich op de gezinnen die de rekeningen betalen, op de stedelijke elites die vanuit de woonkamer met de verwarming aan offers van anderen eisen. Of verplaats alles naar andere landen, alsof de klimaatcrisis een geopolitiek buck-passing-spel is: China en India komen eerst, en dan zullen we zien. Het is een moeilijkere vorm om te ontmantelen omdat het gebruik maakt van stukjes waarheid, legitieme angsten, echte rekeningen, echte territoria, echte banen. Hij pakt ze, kantelt ze en gebruikt ze om de status quo te verdedigen.
Hier struikelt de klimaatcommunicatie vaak. Praten over mondiale gemiddelde graden, probabilistische scenario’s, emissiecurves en koolstofbudgetten vergt geduld. Propaganda daarentegen werkt met meer directe beelden: de sluiting van de fabriek, de vrachtwagenchauffeur die getroffen wordt door de Europese regels, de boer die verpletterd wordt door verboden, de terreur over de volgende rekeningen. Als klimaatbeleid alleen maar een opoffering, bureaucratie en kosten met zich meebrengt, vindt het vijandige verhaal zijn weg. Om deze reden dringt de analyse aan op een concrete stap: het vertalen van de abstractie van de mondiale temperatuur naar lokale gevolgen, gezondheid, ademende lucht, werk, energiezekerheid en nabije voordelen, zonder te vervallen in een steriel catastrofisme.
AI maakt liegen sneller
Het nieuwe en meest ongemakkelijke deel betreft kunstmatige intelligentie. Grote generatieve modellen kunnen teksten, grafieken, afbeeldingen, video’s, nep-interviews, niet-bestaande getuigenissen van deskundigen, synthetische documentaires, gemanipuleerde visualisaties en zelfs materialen produceren die de vorm van wetenschappelijke communicatie nabootsen. De oude hoax had vaak zichtbare naden.
De nieuwe kan goed gekleed aankomen, met een bibliografie, afgemeten toon, strakke graphics, technische woordenschat en de uitstraling van een serieus document. Het kan verzonnen temperaturen met zich meebrengen, gemanipuleerde satellietbeelden, pseudo-wetenschappelijke artikelen die zijn geconstrueerd om op het echte werk te lijken, economische gegevens die zijn verzonnen om te suggereren dat elke groene investering oplichterij of een nieuwe vorm van extractie is. Op dat moment houdt desinformatie over het klimaat op met het verkopen van meningen. Verkoopt vals bewijsmateriaal.
Het door de analyse aangegeven risico is duidelijk: op de korte termijn zou een steeds groter deel van de klimaatdesinformatie door AI kunnen worden gegenereerd, gepersonaliseerd voor verschillende doelgroepen en in realtime aangepast aan ontkenningen. Een onwaarheid die vandaag is gecorrigeerd, kan morgen opnieuw verschijnen in een andere vorm, een andere titel, een andere afbeelding, een nieuwe nuance die anders genoeg is om aan de traditionele ontkrachting te ontsnappen. De ontkenning werkt met de tijden van verificatie, maar de machine werkt met de tijden van oneindige productie.
Het klimaat wordt een politiek wapen
Desinformatie over het klimaat reikt ook over de nationale grenzen heen. In Brazilië kan het gekoppeld worden aan de soevereiniteit over de Amazone. In India kan het klimaatbeleid worden gepresenteerd als een westerse rem op de ontwikkeling. In Europa en Noord-Amerika neigt het te slaan op de kosten van de transitie, op de angst voor economische achteruitgang, op het idee dat de Green Deal een zaak is van de goed opgeleide en rijke steden. De inhoud verandert van taal, accent, doel. De functie blijft herkenbaar: het transformeren van klimaatactie in een identiteitsbedreiging.
Hieraan wordt het spel van internationale echokamers toegevoegd. Nepnieuws vindt zijn oorsprong op één plek, wordt opgepikt, gedeeld, becommentarieerd, gelegitimeerd door transnationale onlinenetwerken en komt vervolgens opnieuw in het publieke debat terecht met een patina van externe bevestiging. Sommige staatsmedia versterken bijvoorbeeld sceptische westerse stemmen, die vervolgens elders worden gebruikt als bewijs van internationale validatie. Het is een recycling van geloofwaardigheid: de stelling begint kwetsbaar, gaat door voldoende spiegels en komt verkleed als consensus terug.
De volgende ronde zal nog erger zijn. Vijandige verhalen zullen steeds meer de taal van de economische crisis, financiële risico’s en nationale veiligheid gebruiken. Ze zullen zeggen dat het desinvesteren in fossiele brandstoffen de rijkdom vernietigt, dat hernieuwbare energiebronnen speculatief zijn, dat de transitie hulpbronnen steelt van arbeiders- en plattelandsgemeenschappen, dat het klimaat de elites dient om gebieden te controleren. Sommige van deze angsten komen voort uit echte problemen: een slecht beheerde transitie treft degenen die minder marge hebben. Verkeerde informatie dringt daar binnen, in de kloof tussen beloofde gerechtigheid en dagelijkse inspanning, en breidt deze uit.
Dan is er de hardere geopolitieke kant. De klimaatcrisis kan conflicten over water, bouwland, migratie, energiebronnen, technologieën en voedselvoorzieningsketens verergeren. In die context kunnen desinformatiecampagnes dienen om verantwoordelijkheid af te schuiven, militarisering te rechtvaardigen, het hamsteren van hulpbronnen aanvaardbaar te maken, internationale overeenkomsten en onderhandelingen over klimaatfinanciering te saboteren. De leugen fungeert als een dekmantel. Ondertussen houden regeringen en economische belangen hun handen daar waar het hen uitkomt.
Feitencontrole komt laat
Het klassieke antwoord, namelijk het corrigeren van de enkele onwaarheid, blijft bruikbaar. Maar het komt vaak wanneer de emotionele schade al in het systeem is binnengedrongen. Desinformatie over het klimaat gedijt goed wanneer de actie afstandelijk, bestraffend en onbegrijpelijk lijkt. Het op aandacht gebaseerde economische model neigt ertoe de voorkeur te geven aan datgene wat de gebruiker vasthoudt, zelfs wanneer die inhoud de kwaliteit van het publieke discours aantast. Om deze reden vereist de strijd tegen leugens ook beleid dat beter wordt uitgevoerd, rechtvaardiger is, minder van bovenaf wordt opgelegd en dat in staat is de test van de gebieden te doorstaan. Waar de transitie mensen achterlaat, vindt propaganda brandstof. Waar de transitie zichtbare voordelen oplevert, moet de propaganda harder werken.
We moeten beter leren lezen: bronnen, gegevens, grafieken, afbeeldingen, titels. We hebben ook geloofwaardigere stemmen nodig op plaatsen waar de groene slogan bij de deur stopt. Een dokter, een leraar, een plaatselijke bestuurder, een technicus die de streek kent, kan praten over gezondheid, lucht, rekeningen, werk, huizen, water. De overgang houdt stand als het daar binnenkomt.
Het hardste feit blijft: elke vertraging zorgt voor verwarming, verhoogt de aanpassingskosten en maakt het moeilijker om binnen beheersbare drempels te blijven. De strijd tegen desinformatie over het klimaat betreft uiteraard de kwaliteit van het publieke debat. Het gaat ook om wegen, huizen, akkers, ziekenhuizen, rekeningen, grenzen, water. De leugen over het klimaat is allang geen leunstoeldiscussie meer. Het is een onderdeel van de machinerie dat bepaalt hoeveel we de rekening betalen en wie als eerste naar de kassa wordt gestuurd.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
