Sumatra en Kalimantan staan al weken in brand, en wat ons het meest zorgen zou moeten maken is niet alleen het brandende oppervlak, maar ook wat zich onder dat oppervlak bevindt. Indonesische veengebieden slaan koolstof op die duizenden jaren geleden is verzameld: als ze in brand vliegen, veroorzaken ze geen eenvoudig vuur, maar het plotseling vrijkomen van reserves die de geologie millennia lang heeft verzegeld. Susan Page, hoogleraar geologie en milieu aan de Universiteit van Leicester, legde het aan de BBC uit met een effectieve samenvatting: het droogleggen van een veenmoeras betekent het transformeren van ‘koolstofputten voor de lange termijn’ in een ‘koolstofbron voor de korte termijn’.
@NASA Earth Observatory-afbeelding door Lauren Dauphin
Een El Niño buiten de hitlijsten
De cijfers van dit jaar bevestigen de anomalie. Uit satellietgegevens van de Copernicus-dienst blijkt dat er in 2026 ongeveer 58 miljoen ton koolstof is uitgestoten door Indonesische branden, vergeleken met een jaarlijks gemiddelde van 32 miljoen ton dat tussen 2003 en 2025 in dezelfde periode werd geregistreerd. De Indonesische minister van Bosbouw Raja Juli Antoni noemde september de beslissende maand en noemde het “de belangrijkste strijd” om een El Niño in bedwang te houden die experts nu als uitzonderlijk intens omschrijven. De meest alarmerende schattingen spreken van een potentieel van 11 miljoen hectare dat in de loop van het seizoen is afgebrand.
Volgens het Ministerie van Bosbouw is tussen januari en juli al 107.465 hectare verwoest, 110% meer dan in dezelfde periode in 2023, het laatste jaar waarin El Niño het land met vergelijkbare kracht trof. De National Disaster Mitigation Agency telt 182 actieve uitbraken, waarvan meer dan 145 alleen al in Kalimantan.
De geopolitiek achter de brand
Achter de droogte schuilt echter een minder zichtbare maar even concrete factor: de sluiting van de Straat van Hormuz heeft de mondiale energiebalans veranderd, waardoor Indonesië, Maleisië en Thailand in de richting van een groeiende vraag naar biobrandstoffen zijn geduwd. Dit wordt gedocumenteerd door een rapport van het Singapore Institute for International Affairs dat in juni werd gepubliceerd, volgens welke de stijging van de kunstmest- en energieprijzen kleine en middelgrote boeren ertoe aanzet vuur te gebruiken als een economische kortere weg om land vrij te maken of landbouwafval te verwijderen. Een energiecrisis duizenden kilometers verderop die zich in het veld vertaalt in meer branden om budgettaire redenen.
De gevolgen voor mens en milieu
De giftige nevel heeft de nationale grenzen al overschreden en heeft Maleisië, de Filipijnen en Singapore bereikt. In Manilla, 1.700 kilometer van Borneo, hebben de autoriteiten persoonlijke lessen opgeschort vanwege luchtvervuiling die als ‘acuut ongezond’ wordt beschouwd. In het Maleisische Sarawak zijn scholen overgestapt op afstandsonderwijs, terwijl lokale autoriteiten zich voorbereiden op cloud seeding-operaties om kunstmatige regenval te veroorzaken, een techniek die Indonesië al gebruikt.
Op het gebied van de gezondheidszorg zijn duizenden mensen in het ziekenhuis opgenomen vanwege luchtweginfecties. Op het gebied van de biodiversiteit meldt de YIARI-stichting dat orang-oetans verzwakt zijn aangetroffen, zonder voedsel en water, waarbij een deel van hun natuurlijke habitat in de as ligt.
De antwoorden op het veld
Indonesië test een ondergrondse koeltechniek in Zuid-Kalimantan, waarbij water en brandbestrijdingsvloeistoffen tot twee meter diep worden geïnjecteerd om hete plekken te raken die onder het veen smeulen, zelfs als de vlammen aan de oppervlakte gedoofd lijken te zijn: een test in Pengayuan bracht de ondergrondse temperatuur van 120 tot 30 graden. Tegelijkertijd hebben de autoriteiten juridische stappen ondernomen tegen de verantwoordelijke bedrijven en waarschuwingsbrieven gestuurd naar twintig entiteiten met concessies die door de branden zijn getroffen.
De structurele grenzen van een crisis die zich elk jaar met dezelfde dynamiek herhaalt, blijven echter bestaan: economische druk op boeren, cyclische droogte, noodhulp. Zolang deze drie variabelen onveranderd blijven, zal Zuidoost-Azië elke nazomer de rook uit zijn veengebieden blijven inademen.
