Op 4 mei 1937 schreef een Palestijnse boer genaamd Ṣāliḥ al-Hajj Ḥamad Abū ʿAwwād een brief aan de Britse autoriteiten in Jeruzalem. Vier jaar lang wachtte hij op een vergoeding voor 48 dunams land, ongeveer 4,8 hectare, bestemd voor archeologische opgravingen. Hij had beloftes ontvangen, maar het geld was niet aangekomen. In de brief legde hij uit dat hij in ernstige economische moeilijkheden verkeerde en vroeg om gerechtigheid. Acht maanden later werd de directeur van de opgraving tegen wie hij de klacht had ingediend, de Britse archeoloog James Leslie Starkey, vermoord op een weg bij Hebron.
Het was 10 januari 1938. Palestina viel onder het Britse mandaat en maakte de grote Arabische opstand tegen de koloniale overheersing en de Joodse immigratie mee. De autoriteiten schreven de dood van de archeoloog toe aan een episode van banditisme. Maar die brief, teruggevonden in de archieven, vertelt een verhaal dat lang vóór de schoten begint.
Volgens een studie gepubliceerd in Bulletin van de geschiedenis van de archeologieMogelijk is de moord georganiseerd om de onteigeningen te wreken waar Palestijnse boeren in het dorp al-Qubayba onder te lijden hebben gehad. Historici Roy Marom en Yosef Garfinkel hebben Britse regeringsdocumenten, inlichtingenrapporten en Palestijnse getuigenissen met elkaar vergeleken en kwamen tot de hypothese van een gerichte moord met de mogelijke betrokkenheid van de rebellencommandant ʿĪsā al-Baṭṭāṭ.
Onder de oude stad lagen de Palestijnse kampen
In 1932 was Starkey een archeologische missie begonnen naar Tell ed-Duweir, geïdentificeerd met het oude Lachis, een Kanaänitische stad en later een van de belangrijkste centra van het koninkrijk Juda. Een plek met een enorme historische waarde, die echter land bezette van de inwoners van al-Qubayba, een landbouwdorp niet ver weg.
Op die heuvel verbouwden de boeren granen, plantten bomen en lieten hun dieren grazen. Het was land dat generaties lang werd gebruikt, waarbij het eigendom ook werd gedocumenteerd door middel van akten uit de Ottomaanse periode. Archeologen probeerden aanvankelijk de benodigde grond te kopen of te pachten. Sommige eigenaren stemden ermee in om te onderhandelen, anderen waren tegen. In 1934 kwam het Britse koloniale bestuur rechtstreeks tussenbeide en beval de onteigening van de heuvel.
De expeditie had al een deel van het geld betaald dat bedoeld was voor compensatie. De eigenaren bleven echter wachten terwijl de opgravingen doorgingen. De missie had bijna honderd lokale bewoners in dienst en zorgde voor gezondheidszorg. Sommige gezinnen verdienden er belangrijke lonen en diensten mee. Anderen, vooral degenen die betrokken waren bij landconflicten, hadden hun land verloren en werden ook uitgesloten van werkgelegenheid.
De petitie van Abū ʿAwwād documenteert die breuk. De man beschuldigde Starkey ervan herhaaldelijk compensatie te beloven zonder zijn verplichtingen na te komen. Het antwoord van het Ministerie van Oudheden was kort: het zou naar de archeoloog zelf moeten gaan of naar de districtsfunctionaris van Hebron. Uit de documenten blijkt dat Starkey er ook bij de betrokken kantoren op had aangedrongen de betalingen vrij te geven. Het probleem betrof dus het hele koloniale bestuurssysteem. Voor degenen die hun land hadden verloren, bleef de uitkomst echter hetzelfde.
De spanningen hadden al een gewelddadige vorm aangenomen. In oktober 1936 vielen ongeveer twintig gewapende mannen het archeologische kamp aan, waarbij de bewakers werden geïmmobiliseerd en geld en horloges werden gestolen. Voordat ze vertrokken, hadden de aanvallers gedreigd het kamp in brand te steken. Volgens geleerden kan deze episode verband houden met het geschil over land, hoewel er niet genoeg bewijs is om dit toe te schrijven aan de mannen die betrokken waren bij de moord op 1938.
Palestijnse getuigenissen en de mogelijke betrokkenheid van de rebellen
Om het verhaal te reconstrueren maakten Marom en Garfinkel ook gebruik van het Palestijnse Rural History Project, een initiatief ter nagedachtenis aan Palestijnse plattelandsgemeenschappen. Een getuigenis opgetekend op 18 januari 2025 zegt dat de inwoners na de komst van de Engelsen verhinderd werden om op de heuvel verder te cultiveren.
Er werden compensaties beloofd toen het land onder de controle van de Britse regering kwam. Volgens de auteurs worden deze herinneringen bevestigd in de documenten die betrekking hebben op de onteigening. De getuigenissen voegen dus het perspectief toe van degenen die de opgravingen vanuit de velden hadden meegemaakt, in plaats van vanuit de archeologische loopgraven.
Wat de moord betreft, wijzen geleerden op de mogelijke betrokkenheid van ʿĪsā al-Baṭṭāṭ, commandant van een Palestijnse gewapende formatie die actief was in de regio Hebron tijdens de opstand van 1936-1939. Zijn naam verschijnt in Palestijns nieuws en in Britse en zionistische inlichtingendocumenten. Sommige getuigenissen suggereren dat lokale tussenpersonen de contacten tussen de landeigenaren en de rebellengroep mogelijk hebben vergemakkelijkt.
Op 10 januari 1938 reisde Starkey naar Jeruzalem om de inauguratie van het Palestina Archeologisch Museum bij te wonen. Onderweg stopten vijf gewapende mannen met bedekte gezichten de taxi waarin hij reed. Ze vroegen aan de chauffeur wie de passagier was. Toen ze hoorden dat hij leiding gaf aan de opgravingen bij Tell ed-Duweir, gaven ze de chauffeur opdracht te vertrekken. Kort daarna ontploften twee schoten. Terwijl hij in de achteruitkijkspiegel keek, zag de bestuurder Starkey op de grond vallen.
De herkenning van de archeoloog vóór de schoten suggereert volgens de onderzoekers dat de aanvallers wisten naar wie ze op zoek waren. De keuze om ver van het dorp te handelen kan ook bewust zijn geweest, om Britse represailles tegen de inwoners van al-Qubayba te voorkomen.
De hypothese van het motief dat verband houdt met de onteigeningen was al in 2016 door Garfinkel naar voren gebracht, terwijl andere wetenschappers verschillende interpretaties hebben voorgesteld. Het onderzoek uit 2026 voegt nieuwe Palestijnse getuigenissen en documenten toe, zonder definitief bewijs te leveren over de identiteit van de moordenaars.
De compensatie kwam in 1943. Vijf jaar later verdween ook het dorp
In januari 1935 had Starkey, nadat hij 210 pond had betaald ter compensatie, aan de Britse autoriteiten geschreven dat hij vreesde dat hij de transactie niet meer zou meemaken. Hij wist niet hoe tragisch toepasselijk deze woorden zouden worden. De onteigeningsprocedure werd pas op 4 december 1943 afgerond, toen het pand formeel werd geregistreerd op naam van de Britse Hoge Commissaris. Volgens het onderzoek is de compensatie in diezelfde periode uitbetaald.
Maar het verhaal van al-Qubayba ging door tot ver na de dood van de archeoloog. Volgens de historische reconstructie van de Palestijnse encyclopedie PalQuest telde het dorp in 1944-1945 1.060 inwoners. Het had een moskee, een school, enkele winkels en meer dan 8.000 dunams bedoeld voor de graanteelt.
Op 28 oktober 1948, tijdens de oorlog die gepaard ging met de geboorte van de staat Israël en de Palestijnse Nakba, werd al-Qubayba bezet door Israëlische troepen als onderdeel van Operatie Yoav. De inwoners raakten ontheemd. In 1955 werd de Israëlische nederzetting Lakhish gesticht op een deel van het land van het dorp. Het gaat om gebeurtenissen na de moord, zonder dat er sprake is van een causaal verband met het misdrijf. Ze maken echter deel uit van de geschiedenis van de gemeenschap zelf, die tijdens het Britse mandaat al te maken kreeg met het verlies van land.
Tegenwoordig zijn er nog maar weinig sporen van het oude al-Qubayba over: cactussen, enkele olijfbomen en een oude olijfgaard met stenen terrassen, nu omgeven door hekken. De overblijfselen van het oude Lachis worden nog steeds bestudeerd en bewaard. Het Palestijnse dorp dat naast de heuvel stond, is echter verdwenen.
