Na meer dan twee eeuwen aan hypothesen, achttiende-eeuwse aantekeningen en referenties die nooit in het veld zijn geverifieerd, is het verloren gegane Romeinse aquaduct van de Villa dei Casoni eindelijk geïdentificeerd en nauwkeurig in kaart gebracht. De ontdekking, die plaatsvond nabij Montopoli di Sabina, in Lazio, lost niet alleen een raadsel op dat in de 18e eeuw werd geopend, maar brengt ook een watersysteem aan het licht dat was gebouwd voordat Rome zijn infrastructurele model definitief op het Sabijnse grondgebied oplegde.
Onder de terrassen van Villa dei Casoni, gelegen op de heuvels van centraal Sabina, loopt een ondergronds kanaal dat water uit de bronnen naar de woning transporteert. Door de in steen uitgehouwen muren en de natuurlijke openingen in de grond te volgen, demonstreerde Dr. Nadia Fagiani namens de regionale archeologische autoriteit precies waar de leiding het watersysteem van de villa binnenkwam.
Dit zijn geen geïsoleerde segmenten, zoals lang gesuggereerd door historische bronnen, maar een samenhangend en geïntegreerd systeem. De tunnels die in het levende gesteente zijn uitgegraven en het daarmee verbonden reservoir getuigen van een continue en georganiseerde stroom. Deze bevestiging stelt ons eindelijk in staat de achttiende-eeuwse beschrijvingen te associëren met een echte, getraceerde en gedocumenteerde structuur, die een concrete basis biedt voor het bestuderen van het hele netwerk.
Al aan het einde van de 18e eeuw hadden plaatselijke geleerden sporen gerapporteerd van een oud aquaduct en een bron die later Fonte Varrone werd genoemd. Gedurende de negentiende eeuw werden deze verwijzingen nog steeds aangehaald, maar niemand was ooit in staat een nauwkeurig pad te reconstrueren. Alleen dankzij nauwkeurig topografisch onderzoek en veldonderzoek was het mogelijk om die aantekeningen te koppelen aan daadwerkelijk bestaande tunnels, aan verzamelpunten en aan een ondergrondse ingang die eeuwenlang verborgen was gebleven.
Ongeveer 300 meter van de villa bevindt zich een vertakt netwerk dat de natuurlijke helling van het land volgt. Archeologen definiëren deze doorgangen als tunnels, smalle tunnels die handmatig in de rotsen zijn gegraven om water te kanaliseren. De kanalen onderschepten verschillende bronnen en brachten deze naar één verzamelkamer. Een even effectief als delicaat systeem, dat voortdurend onderhoud vergde: een obstructie of instorting was voldoende om de toevoer te onderbreken.
Vóór gebruik werd het water in een stortbak gegoten die was uitgerust met een limaria-zwembad, een bezinktank die was ontworpen om zand en sediment op de bodem te laten bezinken. Pas na dit proces keerde het heldere water terug naar de leidingen om de spa en de fonteinen van de villa te voeden. Toch kunnen seizoensoverstromingen de kwaliteit van de hulpbronnen in gevaar brengen, waardoor de bescherming van de bronnen essentieel wordt.
Het water vormde het hele architecturale complex. De villa was georganiseerd op twee aflopende terrassen: onderaan een aangelegde tuin met een rond zwembad, bovenaan de privékamers. Op het lager gelegen terras vormde een nymphaeum, een soort tuinheiligdom gewijd aan water, het schilderachtige steunpunt naast het zwembad. Zonder stabiele voorraden zou een dergelijke opzet onmogelijk in stand kunnen worden gehouden.
De 3D-kaarten die het aquaduct zullen beschermen
Sommige constructiedetails suggereren dat de infrastructuur mogelijk dateert uit een tijdperk voorafgaand aan de volledige romanisering van Sabina. Het systeem combineert stroomgebied en afwatering op een manier die typerend is voor oudere plattelandstechniek, in plaats van één monumentaal kanaal te hebben. Het is aannemelijk dat een vicus, een kleine agrarische nederzetting, de eerste werken creëerde, die vervolgens aan de villa werden aangepast.
De precieze datering zal afhangen van de analyse van de sedimenten en eventuele vondsten die in de afgesloten lagen worden aangetroffen, aangezien de steenstructuren op zichzelf nauwelijks bepaalde chronologische aanwijzingen opleveren.
Om de ondergrondse tunnels definitief te verbinden met de structuren die zichtbaar zijn aan de oppervlakte, plant het team nu uitgebreide driedimensionale kaarten. Via LiDAR-technologie, waarbij laserpulsen worden gebruikt om afstanden in 3D te meten zonder direct contact, zal het mogelijk zijn om een gedetailleerde weergave van het gehele hydraulische systeem te verkrijgen en dit te integreren met de plattegrond van de villa.
Deze procedure heeft niet alleen wetenschappelijke doeleinden. Het verkleint de foutmarge, beperkt invasieve ingrepen en stelt u in staat kwetsbare tunnels te beschermen, waarbij nauwkeurig wordt aangegeven in welke gebieden eventuele opgravingen veilig kunnen plaatsvinden.
De bijdrage van de speleologen was ook doorslaggevend, omdat ze zeer lage gangen doorkruisten en muren en richtingen documenteerden die niet konden worden bereikt door oppervlakteonderzoek. In samenwerking met het staatspersoneel voor de bescherming van erfgoed heeft de Vespertilio d’Italia Speleo-Archeologische Groep technische expertise en veiligheidsprotocollen geleverd om in complexe omgevingen te kunnen opereren. Ook de herinnering aan de bewoners speelde een rol: sommige eigenaren herinnerden zich een oude trog die door de bronnen werd gevoed en richtten het onderzoek richting de vallei.
Naast het herstel van de historische waardigheid van de Villa dei Casoni, vertelt het Romeinse aquaduct hoe de berggemeenschappen van Sabina het water beheerden lang voordat Rome uniforme normen oplegde op het platteland. Vanaf de heuvelrug ten noordoosten van de hoofdstad domineert de locatie de Tiber-vallei en de Farfa-rivier, een fundamentele waterweg voor de lokale economie. Door de nieuwe kaarten te vergelijken met studies over bodems en gewassen, zullen onderzoekers kunnen begrijpen of waterbeheersing heeft bijgedragen aan het eeuwenlang productief houden van het gebied.
Het bewijsmateriaal verzameld onder tunnels, bronnen en bezinkingsbekkens sluit eindelijk een vraag af die 250 jaar geleden werd geopend. Nu zullen het stratigrafische analyses, 3D-kartering en strenge toegangsregels zijn die zullen bepalen hoeveel van dit buitengewone aquaduct verder bestudeerd kan worden of, op een dag, toegankelijk gemaakt kan worden.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
