Als het om sfeer gaat, verstrijkt de tijd in een heel ander tempo dan dat van ons leven. De gebeurtenissen die we vandaag de dag waarnemen zijn vaak het resultaat van beslissingen die tientallen jaren eerder zijn genomen, van zeer langzame chemische processen en delicate evenwichten die bijna onmerkbaar boven ons hoofd bewegen.
Het ozongat in Antarctica is een van die verschijnselen die wetenschappers jaar na jaar in de gaten houden, met een geduld dat meer doet denken aan het werk van een archeoloog dan aan dat van een meteoroloog. Dit is de reden waarom de gegevens die na het seizoen 2025 zijn vrijgegeven zoveel aandacht trokken: het gat bereikte zijn kleinste omvang in de afgelopen zes jaar en sloot zich al begin december, veel eerder dan in sommige recente seizoenen.
Tegenwoordig, in 2026, worden deze gegevens met meer duidelijkheid gelezen omdat ze zijn opgenomen in een reeks bredere observaties. Het beeld dat naar voren komt is interessant: de reconstructie van de ozonlaag verloopt langzaam, tussen natuurlijke oscillaties en signalen die steeds coherenter beginnen te worden.
In november 2025 lieten atmosferische kaarten boven Antarctica iets zien dat de afgelopen jaren niet met deze helderheid was gezien: het gebied waar de ozonlaag wordt aangetast, werd week na week geleidelijk kleiner.
Onderzoekers van de Copernicus Atmosphere Monitoring Service (CAMS) hebben hogere ozonconcentraties waargenomen dan in verschillende voorgaande seizoenen. De vergelijking met de jaren tussen 2020 en 2023, toen het gat zeer grote afmetingen en een bijzonder lange duur had bereikt, maakt de waargenomen verandering nog duidelijker.
Eén verklaring betreft het gedrag van de Antarctische polaire vortex, de gigantische ring van winden die boven het bevroren continent draait en die onder normale omstandigheden koude lucht in de regio vasthoudt. In 2025 was deze gyre zwakker dan normaal, waardoor ozonrijke lucht van lagere breedtegraden zich gemakkelijker kon vermengen met de Antarctische lucht.
Ook de temperaturen hadden hun invloed. Iets warmere omstandigheden in de stratosfeer hebben de vorming van polaire stratosferische wolken verminderd, ijzige structuren die de chemische reacties faciliteren die verantwoordelijk zijn voor de vernietiging van ozon.
Metingen uitgevoerd met ballonnen boven de Zuidpool registreerden een seizoenslaagte van 147 Dobson-eenheden, een waarde die de totale hoeveelheid ozon aangeeft die aanwezig is in de atmosferische kolom over een bepaald gebied.
Waarom het ozongat boven Antarctica elk jaar verschijnt
Het ozongat in Antarctica is geen plotselinge gebeurtenis die uit het niets opduikt. Het is een seizoensverschijnsel dat zich elk jaar aan het begin van de zuidelijke lente voordoet, wanneer de zon terugkeert om de stratosfeer te verlichten na de lange maanden van poolduisternis.
Tijdens de winter wordt de lucht boven Antarctica extreem koud en vormen zich wolken bestaande uit kleine ijskristallen. Op deze oppervlakken vinden chemische reacties plaats die bepaalde industriële chloorhoudende verbindingen – die in het verleden in spuitbussen en koelsystemen werden gebruikt – in zeer reactieve vormen transformeren.
Wanneer zonlicht arriveert, versnellen deze reacties en begint het actieve chloor ozonmoleculen veel sneller te vernietigen dan onder normale omstandigheden. Naarmate de lente vordert, stijgen de temperaturen, worden de winden van de polaire vortex zwakker en vermengt ozonrijke lucht uit andere delen van de planeet zich met die boven Antarctica. Het is op dit moment dat het gat zich sluit.
De afgelopen jaren hebben enkele natuurlijke gebeurtenissen dit evenwicht echter verstoord. De uitbarsting van de Hunga Tonga-vulkaan in 2022 pompte bijvoorbeeld enorme hoeveelheden waterdamp de stratosfeer in. Dit extra vocht bevorderde ozonvernietigende chemische reacties en hielp de lucht verder af te koelen, waardoor ideale omstandigheden ontstonden om het fenomeen te versterken. Het is ook om deze reden dat er tussen 2020 en 2023 seizoenen met zeer grote en aanhoudende ozongaten zijn waargenomen.
Het Montreal-protocol
Achter de tekenen van verbetering die de afgelopen jaren zijn waargenomen, gaat een besluit schuil dat bijna veertig jaar geleden is genomen. In 1987 ondertekenden regeringen over de hele wereld het Montreal Protocol, een internationale overeenkomst die een begin maakte met de geleidelijke afschaffing van chemicaliën die verantwoordelijk zijn voor de vernietiging van ozon.
Sindsdien is de concentratie van deze verbindingen in de stratosfeer boven Antarctica met ongeveer een derde gedaald vergeleken met de niveaus die begin jaren 2000 werden gemeten. Volgens Laurence Rouil, directeur van de Copernicus Atmosphere Monitoring Service, is het seizoen 2025 een bemoedigend teken, omdat het deel uitmaakt van een trend die consistent is met de vermindering van stoffen die de ozonlaag vernietigen.
Dit beleid heeft gevolgen gehad die verder gingen dan de bescherming tegen ultraviolette straling. Sommige wetenschappelijke beoordelingen geven aan dat het uitfaseren van ozonafbrekende gassen ook zal helpen een verdere mondiale temperatuurstijging van tussen de 0,5 en 1 graad Celsius te voorkomen.
Wetenschappelijk bewijs dat het herstel van de ozonlaag inderdaad aan de gang is
Wetenschappers hebben lange tijd met grote voorzichtigheid gesproken over het herstel van ozon. De atmosfeer wordt beïnvloed door veel verschillende factoren – temperaturen, vulkaanuitbarstingen, windcirculatie – en één enkel gunstig seizoen is niet genoeg om van verandering te spreken.
In maart 2025 bracht een analyse op basis van tientallen jaren aan satellietgegevens echter iets stevigers aan het licht: een statistisch signaal dat verenigbaar was met een afname van het aantal ozonafbrekende stoffen. De studie schatte een waarschijnlijkheid van 95% in dat de waargenomen verbetering boven Antarctica daadwerkelijk verband houdt met de afname van schadelijke gassen.
Voor de wetenschappelijke gemeenschap betekent dit iets heel eenvoudigs: wat jarenlang als een theoretische mogelijkheid werd beschouwd, verschijnt tegenwoordig steeds meer als een meetbare trend. Het herstel van de ozonlaag blijft echter een langzaam proces. Veel van de stoffen die verantwoordelijk zijn voor de vernietiging ervan blijven tientallen jaren in de atmosfeer aanwezig en blijven de chemie van de stratosfeer beïnvloeden.
Volgens de huidige prognoses zou de ozonlaag boven Antarctica, bij handhaving van het bestaande internationale beleid, rond 2066 kunnen terugkeren naar het niveau van 1980. In de tussentijd zal de omvang van het gat van jaar tot jaar blijven fluctueren. Wind, temperatuur en natuurverschijnselen kunnen deze tijdelijk versterken of verminderen.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
