Europa in omgekeerde richting: de wet die de bossen moest redden, is tot zinken gebracht

Van IT-probleem tot capitulatie voor het milieu. Een vermeend technisch probleem was genoeg om de Europese regelgeving tegen ontbossing (EUDR), die tot een paar maanden geleden als een van de pijlers van het EU-klimaatbeleid werd beschouwd, eerst uit te stellen en vervolgens stukje bij beetje te ontmantelen. Gisteren bracht de Europese Kamer de genadeslag toe: met 402 stemmen vóór, 250 tegen en 8 onthoudingen bevestigde Straatsburg het uitstel van de inwerkingtreding met een jaar en keurde het wijzigingen goed die de verplichtingen voor bedrijven aanzienlijk beperken.

Wat is de EUDR en waarom deze ertoe doet?

De regel, aangenomen in april 2023, had tot doel te voorkomen dat producten zoals cacao, koffie, palmolie, soja, hout en vee die in de EU worden verkocht, afkomstig zijn van ontbost land. Op deze manier zouden bedrijven die deze producten importeren moeten aantonen dat ze niet afkomstig zijn uit gebieden waar bomen zijn gekapt. Een ambitieus doel, gezien het feit dat de Europese consumptie verantwoordelijk is voor 10% van de mondiale ontbossing en dat de planeet tussen 1990 en 2020 420 miljoen hectare bos is kwijtgeraakt – een gebied dat groter is dan de gehele oppervlakte van de Europese Unie, volgens gegevens van de FAO (de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties).

De nieuwe (langere) tijden en verminderde verplichtingen

Nu hebben grote exploitanten tot 30 december 2026 de tijd om aan de regels te voldoen, en micro- en kleine bedrijven tot 30 juni 2027. Maar het is niet alleen een kwestie van kalender. De door het Europees Parlement goedgekeurde wijzigingen verlichten de transparantievereisten: micro- en kleine exploitanten zullen slechts een vereenvoudigde, eenmalige aangifte hoeven in te dienen, in plaats van de aanvankelijk beoogde strengere controles. Bovendien werden boeken, gedrukte kranten en andere gedrukte producten uitgesloten van het toepassingsgebied – een uitzondering die WWF Italië definieerde als verraad aan de oorspronkelijke overeenkomsten. Het betekent dat het papier waarop deze producten worden gedrukt niet langer hoeft te worden getraceerd om te verifiëren dat het niet afkomstig is uit gekapte bossen.

Van technische noodsituatie tot politiek excuus

Het verhaal nam een ​​surrealistische wending. In oktober meldde de Commissie-von der Leyen technische problemen in het IT-systeem dat de conformiteitsverklaringen van bedrijven moest beheren. In plaats van het probleem op te lossen en vooruitgang te boeken, is Brussel bezweken onder de druk van de lidstaten (met Italië voorop), industriële lobby’s en grote bedrijven, die vereenvoudigingen en uitstel voorstellen. De Europese Raad (waar de nationale regeringen zetelen) en nu het Parlement hebben van de gelegenheid gebruik gemaakt om de wet verder af te zwakken, en hebben zelfs opgeroepen tot een herziening tegen 30 april 2026 – voordat de wet daadwerkelijk in werking treedt.

“Wat begon als een IT-probleem is uitgegroeid tot een chaotische en onbeheersbare situatie, ten koste van de bosecosystemen en de meest deugdzame bedrijven die hebben geïnvesteerd om aan de verordening te voldoen”, aldus Bernardo Tarantino, specialist Europese en Internationale Zaken bij WWF Italië. De milieuorganisatie hekelde de manier waarop dit besluit de bedrijven bestraft die vroeg in actie kwamen om hun toeleveringsketens duurzaam te maken, terwijl het degenen beloont die wachtten of druk uitoefenden om de regel te verzwakken.

Wie verliest: deugdzame bedrijven en bossen

De S&D-fractie (de socialisten en democraten) in het Europees Parlement sprak van een “bedreiging voor de toepasbaarheid van de wet”, terwijl het WWF een nog duidelijker alarm sloeg: “Na de COP30 in Belém, in het hart van het Amazonegebied, is de Europese Unie nu gefocust op de manier waarop de klimaat- en milieuwetten in eigen land kunnen worden ontmanteld.” De verwijzing verwijst naar de zojuist afgesloten klimaatconferentie in Brazilië, waar de landen van de wereld bespraken hoe ze tropische bossen kunnen redden. Terwijl er sprake was van bescherming, kwam Europa terug op de concrete instrumenten die het had ingevoerd.

De retoriek van concurrentievermogen, die wordt gebruikt om deze stappen achteruit te rechtvaardigen, houdt volgens milieuorganisaties geen stand. Er zijn geen aanwijzingen dat het uitstellen of verzwakken van de EUDR de winstgevendheid van bedrijven vergroot. Integendeel, onzekerheid over de regelgeving schaadt degenen die al hebben geïnvesteerd in gecontroleerde en traceerbare toeleveringsketens, waardoor een oneerlijk concurrentievoordeel ontstaat voor degenen die zich niet hebben aangepast.

Het Parlement is nu klaar om onderhandelingen met de lidstaten te starten over de definitieve vorm van de wet, die eind 2025 moet worden goedgekeurd voordat het uitstel en de wijzigingen van kracht worden. Maar het echte spel wordt gespeeld op basis van de stabiliteit van de oorspronkelijke structuur van de regelgeving. WWF roept de Europese Commissie op om de ontmanteling van de EUDR te stoppen en de Environmental Omnibus, die de komende weken zal worden gepresenteerd, te verwerpen – een pakket maatregelen dat het risico inhoudt dat het Europese groene beleid verder wordt verzwakt.

Achter dit debacle kunnen we een glimp opvangen van een parlementaire alliantie die het milieuevenwicht van de EU opnieuw vormgeeft: de EPP (de centrumrechtse Europese Volkspartij) en extreemrechts hebben samen gestemd om de heerschappij te verzwakken en daarmee het verzet van de sociaal-democraten en de Groenen te overwinnen. Een coalitie die voorbestemd lijkt om zichzelf op andere milieudossiers te herhalen en wat de wetgevende macht van de Green Deal had moeten zijn, te transformeren in een progressieve terugtocht op alle fronten van de ecologische transitie.

De vernietiging van de Amazonebossen en andere cruciale ecosystemen brengt de mondiale klimaatstabiliteit nu al in gevaar. Het idee dat Europa het zich kan veroorloven uitstelgedrag te vertonen is een gevaarlijke illusie, waarvoor toekomstige generaties duur zullen moeten betalen.