De regel was om het helderste vakje te kiezen. Het probleem is dat de meest rechtse mensen meer geld verdienden. En dus begonnen verschillende deelnemers, geconfronteerd met de mogelijkheid om iets meer te verdienen, de instructies te negeren. Toen ze zagen dat anderen het ook deden, gingen sommigen nog verder. Een dynamiek die werd waargenomen in een experiment onder 750 Amerikaanse volwassenen, waarbij zelfs politieke overtuiging een rol speelde: als je iemand van jouw kant een regel zag overtreden, werd de kans groter dat hij hetzelfde zou doen.
Het onderzoek, gepubliceerd op Proces van de Royal Society Bidentificeerde ook een bijzonder ondernemende minderheid: iets meer dan 4% van de deelnemers ging verder dan de schendingen die zij constateerden. In daaropvolgende computersimulaties waren een paar individuen met deze neiging soms genoeg om de groep tot steeds ernstiger overtredingen te slepen. Het lijkt erop dat een slecht voorbeeld bijzonder ijverige navolgers kan vinden. Met een verduidelijking: voorlopig hebben we het over een online experiment, zonder sancties voor overtreders.
Een vallende ster en de verleiding om meer te verdienen
Onderzoekers van de Universiteit van Amsterdam rekruteerden, onder leiding van psycholoog Lucas Molleman, kort voor de presidentsverkiezingen van 2024 750 mensen in de Verenigde Staten. Ongeveer de helft identificeerde zich met de Democratische Partij en de andere helft met de Republikeinse Partij. Een precieze keuze, omdat de groep ook wilde begrijpen hoe belangrijk het was om dicht bij degenen te staan die het goede of slechte voorbeeld geven.
Deelnemers kregen een vallende ster te zien die door een rij van 100 dozen ging en deze met verschillende intensiteiten verlichtte. De taak bestond uit het identificeren van de helderste, meestal gelegen in het centrale deel van de rij. Tot nu toe een klein observatiespelletje. Het beloningssysteem had echter een bijzonderheid: hoe verder het gekozen vakje naar rechts stond, hoe groter de winst. Zelfs toen die doos niet de slimste was. Om een maximale compensatie te verkrijgen moest de levering daarom genegeerd worden.
Al bij de eerste antwoorden, zonder de beslissingen van de anderen te kennen, viel ongeveer 23% van de keuzes op het vakje dat de hoogste prijs garandeerde. De economische verleiding werkte zelfs zonder externe aanmoediging. Vervolgens voegden de onderzoekers een variabele toe. Deelnemers konden de keuze van iemand anders observeren, weten of hij de regel naleefde of overtrad, en meer te weten komen over zijn politieke oriëntatie. Op dat moment konden ze hun antwoord wijzigen.
Als iemand van ons de regels overtreedt, wordt het volgen van hem gemakkelijker
Degenen die observeerden dat iemand de instructies strikt opvolgde, hadden de neiging hun gedrag weinig te veranderen. Anders ligt het wanneer uit het voorbeeld blijkt dat er sprake is van een duidelijke overtreding, vooral als deze is gepleegd door iemand van dezelfde politieke partij. In een van de experimentele omstandigheden steeg het kiezen van de meest winstgevende box van 23% naar bijna 40% nadat een andere politiek nabije deelnemer dezelfde overtreding had begaan.
Politieke overtuiging functioneerde in dit geval als een signaal van sociale verbondenheid. De keuzes van degenen die we als deel van onze groep beschouwen, kunnen meer op onze beslissingen wegen dan die van een vreemdeling met wie we het gevoel hebben dat we weinig gemeen hebben. Dit geldt ook als we heel goed weten dat die persoon iets tegen de regels doet.
Het experiment suggereert ook een zekere asymmetrie: ernstigere overtredingen beïnvloedden het gedrag sterker dan voorbeelden van strikte naleving van instructies. Degenen die zich correct gedroegen, droegen weinig bij aan het overtuigen van anderen om hetzelfde te doen. Degenen die rechtstreeks op de maximale prijs mikten, waren echter gemakkelijker in staat de keuzes van de waarnemers te verschuiven. Niet iedereen was uiteraard overtuigd. Sommige deelnemers bleven de regel volgen, zelfs nadat ze zagen dat anderen deze negeerden.
Die 4% die besluit te overdrijven
Dan is er nog een resultaat dat vooral de aandacht van onderzoekers heeft getrokken. De meeste mensen die door de keuzes van anderen werden beïnvloed, hadden de neiging een overtreding te reproduceren die vergelijkbaar was met de waargenomen overtreding of die minder ernstig was. Een kleine minderheid, iets meer dan 4%, slaagde erin deze te overschrijden.
Als iemand een vak net rechts van het juiste vak had gekozen, besloten deze deelnemers verder naar voren te gaan, waardoor hun winst en de ernst van de overtreding groter werden. Natuurlijk minderheidsgedrag. Maar de onderzoekers wilden begrijpen wat er zou gebeuren als mensen met deze neiging herhaaldelijk binnen een groep met elkaar in contact zouden komen.
Vervolgens bouwden ze computersimulaties met behulp van de antwoorden die in het experiment waren verzameld, waardoor digitale representaties van de 750 deelnemers werden gemaakt en ze in groepen van 100 met elkaar communiceerden. In sommige scenario’s zou zelfs een heel klein deel van de individuen die geneigd zijn de overtredingen te vergroten, de hele groep naar extreme niveaus van overtreding kunnen duwen.
Het mechanisme werd gevoed door daaropvolgende imitaties. Iemand overtrad de regel een beetje, een ander volgde en een derde ging verder. Deze laatste werd op zijn beurt een voorbeeld voor anderen. Door het proces te herhalen zouden de overtredingen in de simulaties geleidelijk kunnen toenemen.
Al gebeurde dat niet altijd. Toen de gesimuleerde groepen voldoende mensen behielden die vast van plan waren de regel te respecteren, stopte de voortgang op tussenliggende niveaus. Een paar individuen konden dus bijdragen aan een collectieve escalatie, maar hun aanwezigheid alleen was niet voldoende om deze onvermijdelijk te maken.
Van gamen tot het echte leven, met enige voorzichtigheid
Het onderzoek helpt één aspect van sociale invloed te begrijpen: mensen observeren wat anderen doen en kunnen hun eigen gedrag dienovereenkomstig veranderen. Zelfs als de initiële keuze op zichzelf leek te zijn gemaakt.
Uiteraard riskeerde niemand bij het experiment een boete, een veroordeling of enige concrete sociale gevolgen. Deelnemers moesten op een scherm een vakje kiezen en konden wat geld verdienen door een willekeurige regel te negeren. Situaties zoals een straatprotest, een verkeersovertreding of onjuist gedrag op het werk brengen beslist andere verantwoordelijkheden, motivaties en consequenties met zich mee.
Bovendien liet het experiment alleen de keuzes van andere individuen zien, zonder alle relaties en dynamieken te reconstrueren die zich binnen een echte groep kunnen ontwikkelen.
De auteurs zelf nodigen ons uit om een al te simpele conclusie te vermijden: het overtreden van een regel betekent niet noodzakelijkerwijs het uitvoeren van een schadelijke actie. Uitdagende normen en conventies kunnen ook bijdragen aan sociale verandering, creativiteit en leren. Het hangt af van de regel, de omstandigheden en wat het overtreden ervan met zich meebrengt.
De naleving van de regels werd bovendien al onderzocht door Molleman en andere onderzoekers in een in 2025 gepubliceerde studie over Natuur Menselijk gedrag. Uit experimenten is gebleken dat veel mensen de regels respecteren, zelfs als ze economische voordelen kunnen behalen door ze te overtreden, zonder dat ze worden nageleefd of gestraft.
Het nieuwe onderzoek voegt daar een stukje aan toe: dat individueel gedrag kan veranderen als de keuzes van anderen een rol gaan spelen. En degenen die verder gaan dan het ontvangen voorbeeld kunnen een onevenredige invloed hebben.
In de simulaties waren er echter ook mensen die de levering bleven respecteren, ongeacht wat de anderen deden. De aanwezigheid van deze mensen verhinderde dat de groep afglijdt naar de meest extreme overtredingen. Er waren geen heroïsche gebaren nodig: ze bleven gewoon het juiste vakje aanvinken.
