Jarenlang bleef Herlaugshaugen daar, groot en stil, met uitzicht op de kust van Midden-Noorwegen, net als bepaalde plaatsen die alles al lijken te weten. Een gigantische heuvel op het eiland Leka, met een diameter van meer dan 60 meter, een van die kunstmatige reliëfs die respect afdwingen nog voordat ze begrijpen wat ze bewaken. Nu hebben archeologen een solide antwoord gegeven op een eeuwenoud vermoeden: in die berg aarde bevond zich werkelijk een begrafenisschip, daterend uit ongeveer 700 na Christus. Het nieuws verandert veel. Het duwt deze traditie eeuwen terug naar de beroemde Noorse zeebegrafenissen uit de Vikingtijd en koppelt deze krachtiger aan een Noordzeewereld die goederen, mensen, rituelen en ideeën uitwisselde met een veel nauwere continuïteit dan verwacht.
Bevestiging kwam van details die van dichtbij gezien bijna bescheiden lijken. Wat ijzeren elementen, wat hout dat nog vastzit, een verstoord patroon in de grond. Toch gebeurt dit vaak bij opgravingen: het beeld verandert dankzij kleine en eigenzinnige voorwerpen. Het team onder leiding van Geir Grønnesby van de Noorse Universiteit voor Wetenschap en Technologie, NTNU, werkte in een ingewikkelde context, omdat een oude interventie al door het centrale deel van de heuvel was gebroken. Niemand werd geconfronteerd met het strakke profiel van een romp die in de aarde lag. Er was een vuiler, verwarder spoor, vol wonden achtergelaten door degenen die eerder waren gekomen.
Juist in dat verstoorde terrein verschenen de beslissende aanwijzingen. Het meest veelzeggend zijn klinkernagels, de ijzeren klinknagels die worden gebruikt om overlappende planken vast te maken. Het is een typische techniek van maritiem marinetimmerwerk, waarbij een romp naar open water wijst. Negenentwintig kwamen tevoorschijn in de heuvel, met kleine houten resten er nog aan vast. Hier wordt de discussie heel concreet: die stukken spreken van een echt schip, gebouwd om te zeilen, en nemen de kracht weg van verstandiger hypothesen die verband houden met houten voorwerpen van een andere aard.
©NTNU
Grootte is ook belangrijk, en veel. De grootte van de klinknagels duidt op een schip van meer dan 20 meter lang, dus meer dan 20 meter, waarschijnlijk onderschept in het middengedeelte. Deze schatting is voldoende om te begrijpen dat het een belangrijk schip was, zeker een uitdaging om te bouwen, een schip dat technisch meesterschap, materialen, tijd, geschoolde mannen en een autoriteit vereist die in staat is al het werk te organiseren. Grønnesby zei het duidelijk: een schip van deze omvang wordt niet toevallig geboren en krijgt geen vorm zonder een sterke reden.
Toen kwam de chronologie, die hier bijna net zoveel weegt als de ontdekking van het schip zelf. Archeologen namen monsters van hout en houtskool die vastzaten in de heuvel en onderwierpen deze aan radiokoolstofdatering. Het resultaat plaatst het graf rond 700 na Christus. Het model geeft ook aan dat het schip na 670 na Christus is gebouwd, ook al verhindert de afwezigheid van de buitenste ringen van het hout dat de kalender wordt aangescherpt tot het laatste nuttige jaar. Het belangrijke feit blijft echter bestaan: Herlaugshaugen dateert al generaties lang vóór de klassieke Noorse scheepsheuvels die verband houden met de Vikingtijd.
Het begrafenisschip vertelt over een oudere traditie
Leka’s begrafenis valt in het Merovingische tijdperk, dat wil zeggen in de eeuwen onmiddellijk voorafgaand aan het Vikingtijdperk. Hier is de zaak niet langer lokaal, maar begint ze zich op grotere schaal te verplaatsen. De vergelijking die meteen in me opkomt is Sutton Hoo, in Oost-Engeland, het grote zeegraf daterend uit ongeveer 625 n.Chr. Jarenlang leken die Engelse ontdekking en de latere Noorse zeegraven op een onderbroken lijn te liggen, met een leegte ertussen. Herlaugshaugen komt precies daar binnen, in het ontbrekende gedeelte, en maakt de reeks veel geloofwaardiger. De traditie van monumentale scheepsbegrafenissen begint een algemeen gebruik te worden langs de oevers van de Noordzee, dat al leefde voordat het woord ‘Viking’ de grote container voor alles werd.
Dan is er nog een element dat Leka bijzonder interessant maakt: de functie. Het eiland ligt aanzienlijk noordelijker dan de bekendste groep Noorse scheepsgraven. Toch lag dat stuk kust op een strategisch punt, waar een oost-westvalleiroute de noord-zuidzeeroute ontmoette. Simpel gezegd: degenen die verhuisden om handel te drijven, goederen te vervoeren, nieuws te brengen of hun machtsevenwicht te meten, gingen daarheen. De auteurs van de studie benadrukken juist dit aspect. Leka fungeerde als een knooppunt, een plek waar objecten circuleerden en ideeën samen circuleerden. Het begrafenisschip, geplaatst in een gigantische terp naast een aanlegplaats, verwierf daarmee een enorme publieke macht. Hij sprak minstens evenveel met de levenden als met de doden.
Binnen een samenleving van kusten, zeestraten en landingsplaatsen betekende het schip veel meer dan een eenvoudig vervoermiddel. Het bracht voedsel, gewapende mannen, handel, prestige, contacten. Het droeg ook identiteit. Het plaatsen van een schip in een monumentaal graf ging over het tonen van status, bereik, controle over de zee en misschien een bepaalde manier om de reis naar het hiernamaals voor te stellen. Het precieze ritueel blijft wazig en blijft normaal: de tijd blijft behouden, brokkelt af, laat glinsteringen achter. Het bericht is echter zeer leesbaar. Iedereen die vanaf het water kwam, zag die heuvel en begreep meteen dat ze te maken hadden met een gemeenschap die in staat was het landschap te markeren en herinnerd te worden.
Herlaugshaugen leeft niet langer alleen van legendes
Bovendien waren er al lang vóór de moderne analyses verhalen over Herlaugshaugen gedeponeerd. Een saga verbond hem met koning Herlaug. In de achttiende eeuw meldden sommige graafmachines dat ze een zittend skelet, een zwaard, dierenbotten en metalen voorwerpen hadden gevonden. Toen verdwenen die materialen. En dit is waar het verhaal een bijna wrede toon krijgt, omdat de verdwenen voorwerpen wetenschappers tientallen jaren laten discussiëren over een simpele en centrale vraag: was er echt een schip in de heuvel of niet.
De nieuwe NTNU-opgraving heeft de verloren voorwerpen niet weer aan het licht gebracht, en het zou een bijna theatrale meevaller zijn geweest. Het deed iets nuttigs: het verduidelijkte de kern van de zaak. Op de heuvel stond feitelijk een begrafenisschip. Vanaf dat moment verandert Herlaugshaugen van categorie. Het komt voort uit de ietwat duistere omhulling van suggesties, sagen en ‘misschien’, en keert terug naar een vast punt om te begrijpen hoe geavanceerd de Scandinavische scheepsbouw en maritieme cultuur waren zelfs vóór de Vikingtijd.
Ook de namen van de plaatsen rond de haven voegen een interessant stukje toe. Volgens wetenschappers suggereert de toponymie van het gebied bijeenkomsten, spelletjes en bijeenkomsten. Het is het soort geografie dat een gemeenschap suggereert die in staat is om op een zichtbare manier bijeen te komen, te onderhandelen, zichzelf te meten, conflicten te de-escaleren en macht te organiseren. In een dergelijke context lijkt de heuvel, gezien vanaf de zee, niet langer op een privégraf, maar komt hij heel dicht in de buurt van een publieke verklaring van regionaal belang. Een signaal, bijna een teken dat in het landschap is uitgehouwen, gericht op degenen die van het vasteland komen of vanuit het zuiden langs de kust gaan.
De studie gepubliceerd op Oudheden laat de deur open voor nieuw onderzoek, en zal er goed aan doen deze open te laten. Nog een paar opgravingen zullen de details van het ritueel verfijnen, de structuur van de afzetting beter verduidelijken en misschien meer vertellen over de begraven persoon. De verandering in perspectief is echter al gearriveerd. Het Scandinavische begrafenisschip begint eerder, stijgt verder naar het noorden en krijgt vorm binnen een veel dichter netwerk van contacten dan gedacht. Het enige dat nodig was, waren ijzer, kolen en hout dat aan de tijd vastgelijmd was gebleven. Zo nu en dan beweegt het verhaal zo, een paar centimeter. En vanaf daar verandert alles.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
