Er blijft een bijna verdacht bevel achter op het zand dat net langs de voertuigen passeert. De bakken vol, de algen verdwenen, de voetafdrukken gewist, de kustlijn zo glad als de vloer van een pas geopend etablissement. Wie met een handdoek onder de arm arriveert, ziet een eindelijk “schoon” strand. Veel soorten verliezen echter binnen enkele minuten voedsel, onderdak, schaduw en een kleine natuurlijke barrière tegen erosie. Het verzamelen van afval in de natuur komt voort uit een juist, bijna automatisch gebaar. Een plastic flesje van een pad zien verdwijnen of een blikje in een tas zien belanden, geeft meteen voldoening. Het landschap lijkt beter te ademen. Wij ook.
Het probleem begint wanneer ons idee van netheid de controle overneemt. In de bossen, in de weilanden, langs de paden en aan de kust: veel dingen die de menselijke blik verstoren, maken deel uit van het leven op de plek. Dode bladeren, afgebroken takken, gestrande algen, door het water gladgestreken stukken hout, afgevallen fruit, plantenresten. Ze zien eruit als wanorde, ze zijn vaak structuur. Ze houden de grond vochtig, voeden insecten en micro-organismen, bieden onderdak aan larven, kleine dieren en vogels. Het verwijderen van een achtergelaten fles is logisch. Alles harken omdat ‘het slecht is’ vertelt een ander verhaal.
Het schone dat weegt
Er is veel meer onder de voeten dan de aarde die we zien. Er is een kleine gemeenschap, bijna altijd onzichtbaar, bestaande uit schimmels, bacteriën, insecten, wortels, zaden en larven. Levende grond werkt, zelfs als het stil lijkt. Overdreven agressieve reiniging, vooral met mechanische middelen of zwaar harken, kan de grond samendrukken, de oppervlaktelagen verstoren en nuttig organisch materiaal wegnemen. In parken en bossen geldt dit voor bladeren en dood hout. Op de stranden geldt dit voor de door de zee achtergelaten lijn, bestaande uit algen, schelpen, plantenfragmenten en klein natuurlijk afval, die op veel plaatsen bij zonsopgang wordt verwijderd voordat de zwemmers arriveren.
De wetenschappelijke literatuur over dit onderwerp roept al lang op tot grotere voorzichtigheid. Een recensie gepubliceerd op Bulletin over zeevervuiling analyseerde de methoden en gevolgen van strandschoonmaak, waarbij werd benadrukt hoe ‘fatsoen’ aan de kust vaak meer als een toeristische behoefte dan als een ecologische kwestie wordt behandeld. Mechanische reiniging kan de organismen aantasten die in de kustlijn leven en op de organische stoffen die door de zee worden aangevoerd, terwijl handmatige verzameling selectievere interventies mogelijk maakt.
In Italië gaat deze discussie ook over de gestrande Posidonia oceanica, die vaak voor vuil wordt aangezien. Op veel plaatsen belandt het nog steeds in het middelpunt van de gebruikelijke seizoenscontroverses: toeristen willen gratis zand, de beheerder vreest giftige recensies, de gemeente probeert klachten te voorkomen. Toch helpen deze plantenafzettingen zand vast te houden, erosie te verminderen en kleine kustfauna te voeden. Een levend strand heeft geuren, resten, kromme lijnen, materialen die door de zee zijn afgezet. Het lijkt weinig op een ansichtkaart. Het werkt veel beter.
Dieren in het wild onder de voeten
Dan is er de kalender. Veel opruimacties worden georganiseerd in de lente of zomer, als de dagen langer zijn, het weer uitnodigt om buiten te zijn en vrijwilligerswerk ook een manier wordt om gemeenschap op te bouwen. Dit zijn delicate maanden voor de fauna. Vogels die op de grond nestelen, gecamoufleerde eieren, kleintjes die onbeweeglijk in het gras liggen, dieren die lage begroeiing als schuilplaats gebruiken. Een grote groep, een herhaalde passage, een gebied dat met te veel energie wordt belaagd, is voldoende om onrust te veroorzaken.
De richtlijnen voor bewuste strandschoonmaak nodigen u uit om eerst gevoelige gebieden te controleren, nestgebieden in de meest kritieke maanden te vermijden, natuurlijke elementen zoals schelpen, veren, inktvisbotten en planten op hun plaats te laten en zelfs groter afval zorgvuldig te observeren, omdat dit in de loop van de tijd kleine microhabitats kunnen zijn geworden. De mariene opslagband is ook belangrijk voor veel organismen en voor het voeden van vogels.
Op dat moment heeft de tas alleen weinig nut. Je moet uitkijken waar je je handen legt. Er wordt een plastic fles meegenomen. Een stuk glas wordt voorzichtig verwijderd. Een vislijn, een net, een leeggelopen ballon, een handdoek, een sigarettenpeuk, een pet, een blikje verdienen de zak. Een rotte tak, een blad, een massa algen, een schelp, een veer, een door water versleten stuk hout kunnen blijven waar ze zijn. Alleen van een afstand lijkt de grens banaal. Op het veld vraagt hij om kennis, kalmte, lichte handen.
De zak maakt een scène
Het inzamelen van afval in de natuur blijft noodzakelijk. De plasticcijfers herinneren ons hieraan zonder dat we de toon hoeven te verhogen: volgens UNEP belandt jaarlijks tussen de 19 en 23 miljoen ton plastic afval in aquatische ecosystemen, waardoor meren, rivieren en zeeën worden vervuild. In Europa zijn er enkele bemoedigende signalen: het Gemeenschappelijk Centrum voor Onderzoek van de Europese Commissie heeft een afname van macro-afval aan de kusten van de EU gerapporteerd tussen 2015-2016 en 2020-2021, met ook een afname van plastic voor eenmalig gebruik. De waarden blijven echter op veel gebieden nog steeds hoog.
Dus ja, schoonmaken is noodzakelijk. Het is vooral nuttig als het afval van menselijke oorsprong is, persistent, gevaarlijk, scherp, verteerbaar, dieren kan vangen of uiteenvalt in microplastics. Het is zelfs nog nuttiger wanneer verzamelen monitoring wordt: de gevonden voorwerpen worden geteld, men begrijpt waar ze vandaan komen, dat gegevens worden gebruikt om het beheer, de prullenbakken, de controles, de verboden, de verpakking en de gewoonten te veranderen.
Het risico is dat het schoonmaken een soort periodieke absolutie wordt: iemand maakt er een zooitje van, er komt iemand langs, de foto komt er goed uit en het probleem blijft bestaan. Degenen die verspilling achterwege laten, voelen het gewicht van het gebaar minder, omdat ze zich een team voorstellen dat klaar is om daarna verder te gaan. Bedrijven blijven wegwerpverpakkingen produceren. De administraties tonen volle tassen en glimlachen. Moe en tevreden keren de vrijwilligers huiswaarts. Ondertussen blijft de bron open.
Een goed uitgevoerde inzameling begint vóór het evenement. Je bekijkt de plek, kiest toegankelijke plekken, vermijdt gevoelige periodes, praat met degenen die het gebied kennen, legt de deelnemers uit welke materialen ze mee moeten nemen en welke ze moeten achterlaten. Er worden handen, tangen en aparte zakjes gebruikt, wees voorzichtig. Waar de bodem kwetsbaar is of waar het strand vegetatie, duinen, nesten en microfauna herbergt, worden zware voertuigen achterwege gelaten. Minder scène, meer echte afwijzing.
De natuur hoeft niet opgepoetst te worden. Het plastic moet uit de gazons komen, het glas moet van de paden verdwijnen en de vislijnen moeten van de kustlijn worden verwijderd. Bladeren, algen, takken en dood hout kunnen blijven waar ze zijn, met hun rommelige lucht waar we alleen maar last van hebben. Een te perfect strand is vaak slechts een verarmd strand. Prachtig om te fotograferen. Armer om in te leven.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
