De kerstlunch begint altijd voordat u gaat zitten. Het begint als iemand zegt “we zijn toch onder ons” en je begrijpt dat je niet voor zonsondergang thuis zult zijn. De tafel is goed gedekt, met bijna ontroerende zorg. De lucht is echter al zwaar alsof je een half uur geleden bent begonnen. Iedereen veinst een energie die ze niet hebben en je zit met dat precieze gevoel: ik heb deze aflevering al gezien, maar ik moet hem toch nog een keer bekijken.
Er is geen echt plot, maar een reeks micro-gebeurtenissen die zich al jaren op identieke wijze herhalen. Het decor is altijd hetzelfde: warm huis, gesloten ramen die “lucht binnenlaten”, stoelen bij elkaar gebracht totdat ze de woonruimte wegnemen. Je spreekt weinig, observeert veel en probeert geen definitieve uitspraken te doen vóór de eerste. Uit ervaring.
Pilot-aflevering: het aperitief en de witte leugens
In eerste instantie gaat alles vlot. Het aperitief is het moment waarop iedereen de beste versie van zichzelf speelt, zoals de personages in Friends wanneer ze glimlachend de scène binnenkomen, ook al hebben ze net buiten beeld ruzie gemaakt. We praten over het verkeer, het weer, hoe “we dit jaar met weinigen zijn”. Het is het meest serene moment van de hele dag, en duurt eigenlijk maar heel kort.
De vaste cast: niemand evolueert, maar iedereen praat
De grootmoeder regeert zonder van haar stoel te komen. U hoeft uw stem niet te verheffen: slechts een blik is voldoende. Hij bepaalt wat Kerstmis is, wat niet, en wie te weinig heeft gegeten. Als je goed luistert naar het gerinkel van bestek, zou je kunnen zweren dat je de muziek kunt horen De peetvader. De oordelende tante observeert zwijgend, stapelt zinnen op en laat er dan willekeurig eentje vallen, die bij je blijft hangen terwijl je kauwt.
Er is altijd wel iemand die voortdurend praat, ervan overtuigd dat hij de sfeer lichter maakt, maar juist spannender maakt, zoals bepaalde personages in Boris: Ze komen helpen en maken alles nog erger. ‘Gewoon zomaar. Zonder betekenis.’. En dan heb jij nog, die besloot aan de zijlijn te blijven staan, je hebt tot het einde geprobeerd niemand in de ogen te kijken en in plaats daarvan zit je er al tot je nek in. Want met Kerstmis blijft niemand echt neutraal.
Aflevering 1: De Lunch Odyssee
De starter is nog steeds veilig terrein. Iedereen doet alsof hij gematigd is, iemand zegt “proef maar een beetje” en je begrijpt dat het concept van “weinig” puur theoretisch is. De eerste komt als je het voorgerecht nog niet op hebt, maar niemand merkt het, want met Kerstmis werkt het op zijn eigen manier: het wordt langer, het kreukelt, het verdwijnt. En je maag wordt een zwart gat dat Stephen Hawking ontweek.
Er ontstaan gesprekken die nergens toe leiden, maar toch voortduren. Het zijn cirkelvormige discussies, die vertrekken vanuit een punt en daarnaar terugkeren zonder ooit tot een conclusie te komen. Dezelfde thema’s, dezelfde zinnen, dezelfde opgeschorte eindes. Je luistert, knikt, kauwt langzaam en begrijpt dat je nog maar aan het begin staat.
Het tweede is het kritische punt. Het komt wanneer je aan je limiet zit, maar je moet enthousiasme veinzen, want “hey, het is Kerstmis!”.
Aflevering 2: de plotwending tussen een tweede en een bijgerecht
Het is geen gesprek. Het is een zin die slecht wordt gezegd, op het verkeerde moment, met die ‘jullie wisten het allemaal’-look. Niemand reageert onmiddellijk. Er valt een korte, zeer dichte stilte, zo een die je ook in je oren kunt horen. Dan probeert iemand een grapje te maken, iemand anders reageert scherp, en ineens is er ruzie, ook al noemt niemand dat zo.
Het is een beheerst, zittend, beleefd gesprek. Niemand verheft zijn stem, maar iedereen heeft iets te zeggen. Oude dingen worden in je gezicht gegooid, nutteloze details worden gecorrigeerd, je praat over iets anders en doet alsof het niet precies is waar je het over hebt. Je blijft eten, omdat stoppen erger zou zijn, en ondertussen denk je dat dit deel niet in het officiële script stond, maar dat het elk jaar gebeurt.
Aflevering 3: de cliffhanger van de desserttoast
De toast arriveert onmiddellijk daarna, te beginnen bij de “baas” grootmoeder die ondertussen het dessert komt brengen, alsof er niets is gebeurd. En hier komt de echte specialiteit van de kerstlunch om de hoek kijken: doen alsof er niets is gebeurd. De glazen worden geheven, iemand zegt ‘tegen de familie’, iemand anders voegt een zin toe die te suikerachtig is om waar te zijn. We glimlachen meer dan nodig is, we lachen zonder te weten waarom.
Het is een opgeschort moment. Niemand verduidelijkt, niemand sluit echt af. Alles blijft daar, onder de tafel, samen met de bij elkaar geplaatste stoelen en de onuitgesproken woorden. Je kijkt naar het tafereel en begrijpt dat dit geen einde is: het is slechts het punt waarop je besluit alles uit te stellen tot het volgende jaar.
Het einde: gewapende wapenstilstand en gedeelde vermoeidheid
De lunch eindigt wanneer de emotionele weerstand eindigt. Het verdwijnt langzaam, alsof niemand de aflevering echt wilde beëindigen. Sommigen zeggen dat hij volgend jaar iets eenvoudiger zal doen. Het is een geruststellende zin, geen belofte. We begroeten elkaar met oprechte genegenheid en een lichte voldoening: ook dit jaar gebeurde het.
De kerstlunch lost niets op, het verduidelijkt niets, maar je moet er wel om lachen, juist omdat het zo is. Altijd hetzelfde, altijd een beetje krom, altijd onvermijdelijk.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
