Vanuit het raam van een vliegtuig, vlakbij het eiland Kulaly, in het noordoosten van de Kaspische Zee, verscheen een ander stuk land. De zeebodem bleef droog. Tijdens een recente overvlucht fotografeerde de Kazachse milieuactivist Daniyar Akimzhanov een klein ontstaan eiland waar tot voor kort water was. De afgelopen vier of vijf jaar heeft hij er meerdere in hetzelfde gebied gedocumenteerd, sommige ongeveer een kilometer lang.
De geografie gaat hier snel genoeg om het op te merken zonder te wachten op nieuwe edities van de atlassen. Het noordelijke deel van de Kaspische Zee is zeer ondiep, op sommige plaatsen slechts enkele meters, en als het waterpeil daalt, ontstaat de bijna vlakke zeebodem kilometers lang. Sommige stroken worden eilanden, groeien uit en kunnen zich vervolgens bij het vasteland voegen. Het is een proces dat al is waargenomen met satellietbeelden en luchtverkenningen. En voor de fauna die deze eilanden als toevluchtsoord gebruikt, vooral de Kaspische zeehond, kan het nieuwe land heel slecht nieuws zijn.
De Kaspische Zee valt, de zeebodem komt tevoorschijn
De Kaspische Zee is het grootste gesloten waterlichaam ter wereld en heeft geen uitlaat naar de oceaan. Het ontvangt water voornamelijk uit rivieren (de Wolga alleen al zorgt voor meer dan 80% van de riviervoorziening) en uit neerslag; het verliest het voornamelijk door verdamping.
Het niveau schommelde altijd. Een studie gepubliceerd in Milieuonderzoeksbrieven reconstrueert een daling van ongeveer drie meter tussen de jaren dertig en 1977, gevolgd door een stijging van ongeveer 2,5 meter in de daaropvolgende twintig jaar. Toen begon de curve weer te dalen. Voor de daling die de afgelopen decennia is waargenomen, wijzen de auteurs vooral op de toename van de verdamping die verband houdt met de regionale opwarming; de afname van de neerslag droeg in mindere mate bij. Daarbij komen dammen, wateronttrekkingen en het beheer van stroomgebieden langs de rivieren die de Kaspische Zee voeden.
De meest recente onderzoeken laten zien hoe concreet het fenomeen is geworden aan de Kazachse kust. In de officiële Kazhydromet-bulletins over de Kaspische Zee registreert het station van Kulaly in 2026 herhaaldelijk hoogten rond de -29,4 meter in het Baltische systeem dat voor metingen wordt gebruikt. Dat getal geeft de hoogte van het Kaspische oppervlak aan ten opzichte van de hoogtereferentie, niet de waterdiepte.
In de noordelijke sector kunnen enkele centimeters verticaal worden omgezet in enkele kilometers horizontaal. Een studie gepubliceerd in Grenzen in de mariene wetenschappen analyseerde Sentinel-2- en Landsat-8-beelden samen met luchtverkenningsgegevens: tussen 1995 en 2023 daalde het niveau in het beschouwde noordelijke deel met 2,28 meter. In sommige gebieden is de kustlijn meer dan 100 kilometer westwaarts opgeschoven, met een berekend maximum van 175,4 kilometer in de baaien van Kaydak en Komsomolets.
De eilanden verschijnen en verdwijnen vervolgens
Het meest merkwaardige resultaat komt van de eilanden. Naarmate er nieuwe stukken zeebodem ontstaan, is de totale oppervlakte van de eilanden in het studiegebied tussen 1995 en 2023 ruim vijftienvoudig afgenomen.
Het lijkt contra-intuïtief totdat je kijkt naar wat er op papier gebeurt. De onderzoekers beschrijven een vrij eenvoudige cyclus: opkomst, groei, vereniging met het vasteland. Een ondiepte wordt een eiland, het eiland wordt breder terwijl het water zich terugtrekt en op een gegeven moment verdwijnt de zeearm die het van de kust scheidde. De Kaspische Zee creëert eilanden en stopt er in dezelfde beweging mee om er geen eilanden meer van te maken.
Voor de Kaspische zeehond, Pusa Kaspischeis dit verschil allesbehalve cartografisch. Het is een endemische soort: hij leeft alleen hier en is sinds 2017 opgenomen in de bijlagen I en II van de Convention on Migratory Species.
Tijdens onderzoeken in 2020, 2022 en 2023 constateerden onderzoekers dat de slecht bereikbare eilanden in het noordoosten een belangrijke locatie vormden voor de rui van zeehonden. Tijdens voorjaarscampagnes maakte tot 98% van de geregistreerde ruidieren gebruik van deze eilandlocaties.
Wanneer een eiland zich met de kust verbindt, verliest het juist dat kenmerk dat het zo kostbaar maakt: isolatie. De toegankelijkheid vanaf het land en de blootstelling aan verstoringen en roofdieren nemen toe; Tegelijkertijd worden de zeehonden gedwongen te verhuizen naar nieuwe sloppenwijken, waarvan sommige zich bevinden in gebieden die getroffen zijn door scheepvaart, visserij en olie- en gasactiviteiten. In de studie uit 2026 wordt expliciet gesproken over een transformatie van het ondiepe ecosysteem naar een continentale omgeving.
Vijf meter minder zou de kaart veranderen
Hoeveel verder de Kaspische Zee zich zou kunnen terugtrekken, is veel moeilijker vast te stellen. Projecties veranderen nogal, afhankelijk van klimaatmodellen, de beschouwde emissies, de manier waarop verdamping wordt weergegeven en de hoeveelheid water die langs het bassin wordt verwijderd.
Daarom is het nuttig om een voorspelling te onderscheiden van een scenario. Een studie gepubliceerd in Communicatie Aarde & Milieu hij berekende wat er met de Kaspische geografie zou gebeuren bij verschillende niveaus van bodemdaling, zonder te beweren dat een van deze noodzakelijkerwijs zou optreden.
Met vijf meter minder zou ongeveer 77.000 vierkante kilometer die momenteel onder water ligt, land worden: grofweg een vijfde van de huidige oppervlakte van de Kaspische Zee. In een extreem scenario van 18 meter zou het verloren gebied ongeveer 143 duizend vierkante kilometer bedragen, 37%.
De grootste schade zou geconcentreerd zijn in het noorden, veel lager dan in de centrale en zuidelijke bekkens. Om deze reden is voorzichtigheid geboden bij de vergelijking met de ramp in het Aralmeer: de hele Kaspische Zee heeft niet dezelfde conformatie, terwijl een aanzienlijk deel van de noordelijke sector feitelijk een sterke uitdroging kan ondergaan.
Binnen die oppervlakken bevinden zich habitats, broedgebieden, havens, scheepvaartroutes, visgebieden en kustinfrastructuur. Het verschuiven van een blauwe lijn op de kaart met enkele centimeters betekent in deze streken vaak dat de lijn kilometerslang over de grond wordt verplaatst.
De vijf Kaspische landen moeten nu een bewegende kust achtervolgen
Kazachstan, Rusland, Azerbeidzjan, Iran en Turkmenistan delen hetzelfde bekken, vandaar het probleem. In april 2026 bespraken de vijf landen in het kader van het Verdrag van Teheran een actieplan over veranderingen in het niveau van de Kaspische Zee voor de periode 2026-2036, met als doel de monitoring, gegevensuitwisseling en aanpassingsmaatregelen te verbeteren.
Kazachstan heeft ook een eigen instituut voor de Kaspische Zee opgericht, dat sinds september 2025 operationeel is. De regering heeft nieuwe middelen toegewezen aan mariene monitoring, hydrobiologische en hydrochemische laboratoria en systematische gegevensverzameling; in augustus 2026 omvatte het officiële onderzoeks- en natuurbehoudsprogramma van de Kaspische Zee observaties op zee en langs de kust van tientallen omgevingsparameters.
Ze zullen ook nuttig zijn omdat het nieuwe eiland dat bij Kulaly is gefotografeerd slechts een tussenstop kan zijn. Het kan uitzetten, van vorm veranderen, weer onder water komen te staan of zich bij de kust aansluiten. In de noordelijke Kaspische Zee vertelt zelfs de komst van nieuw land vooral hoeveel water zich naar elders heeft verplaatst.
