Eerst verscheen het opnieuw als handelsartikel. Een soort die door velen als verloren werd beschouwd en die sinds de 19e eeuw maar heel weinig is gezien, is op eBay terechtgekomen met een verzamelprijs: bijna 10.000 dollar voor een dood en bewaard exemplaar. Het dier was Wallace’s gigantische bij, wetenschappelijke naam Megachile Plutode grootste bekende bij ter wereld. Een enorme aanwezigheid voor insectenbegrippen, kwetsbaar voor al het andere.
Hij leeft in de noordelijke Molukken, in Indonesië, in een geografie van tropische bossen, afgelegen eilanden, termietenheuvels in bomen en plantenhars. Het vrouwtje kan ongeveer 5 centimeter lang en 6 centimeter spanwijdte bereiken. Het heeft grote, donkere, sterke onderkaken, bijna zoals die van een klein stuk gereedschap. Het gebruikt ze om hars, een essentieel materiaal voor het bouwen van het nest, te snijden, te verzamelen en te manipuleren.
Een huis in de termietenheuvel
De gigantische bij van Wallace heeft zeer bijzondere gewoonten. Hij bouwt zijn nest in actieve termietenheuvels en verkrijgt galerijen en cellen die hij vervolgens bedekt met een dikke laag hars. Die stof werkt als een fysieke barrière tegen termieten en als een natuurlijke verdediging tegen schimmels en bacteriën, met een rol die doet denken aan die van propolis bij gewone bijen.
De zeldzaamheid komt ook hier vandaan. Om te kunnen leven heeft het een precieze pasvorm nodig: bos, geschikte bomen, beschikbare hars, termietenheuvels op de juiste plek, klimaat en habitat die nog redelijk intact zijn. Als een van deze elementen verloren gaat, wordt de hele balans dunner. Daarom kan zo’n groot insect tientallen jaren onzichtbaar blijven. Zelfs veel mensen die op deze eilanden wonen, waren zich niet bewust van het bestaan ervan.
De wetenschappelijke geschiedenis van de bij begint in 1859, toen Alfred Russel Wallace hem zag tijdens zijn reis naar de Maleisische archipel. Wallace was dezelfde natuuronderzoeker die, via onafhankelijke wegen, de theorie van natuurlijke selectie kwam formuleren, die later samen met de werken van Charles Darwin werd gepresenteerd.
Zijn brief, die vertrok vanuit Ternate, op de Molukken, droeg bij aan het versnellen van een van de meest diepgaande keerpunten in de moderne biologie: het idee dat soorten in de loop van de tijd veranderen en dat mensen ook deel uitmaken van dezelfde natuurlijke historie als andere levende wezens. De door Wallace verzamelde bij kwam zo in een dubbel archief terecht: dat van insecten en dat van grote wetenschappelijke revoluties. Toen verdween het bijna helemaal.
De terugkeer van de geest
©rewild
Na de negentiende-eeuwse ontdekking bleef het spoor van de reuzenbij ruim een eeuw lang verloren. In 1981 slaagde een Amerikaanse expeditie erin het op enkele eilanden van de Noord-Molukken te vinden en het een tijdje te bestuderen. Toen volgde opnieuw een lange stilte. De soort werd door velen als uitgestorven of in ieder geval zo zeldzaam beschouwd dat het nu buiten het bereik van onderzoek leek.
In 2018 nam het verhaal een verontrustende wending: er verscheen een exemplaar online te koop. Die passage liet twee dingen samen zien. De bij bestond naar alle waarschijnlijkheid nog steeds. En iemand had al begrepen dat de zeldzaamheid ervan geld kon worden. Voor zo’n kwetsbare soort vormt de verzamelaarsmarkt een verdere bedreiging, omdat overleving wordt omgezet in de jacht op een zeldzaam stuk.
In 2019 slaagde een expeditie er eindelijk in om een levend vrouwtje in haar nest te fotograferen. Van daaruit begon ook het werk van de entomoloog Enzo Moretto, directeur van het insectenmuseum van Esapolis, die met Davide Apolloni en Fabrizio D’Aloia de Molukken bereikte. De groep volgde lokale rapporten, zocht naar compatibele termietenheuvels, stak het bos over in het regenseizoen en vond sporen van de bij in zowel Halmahera als Morotai.
Verlaten nesten, cocons, overblijfselen, een dood exemplaar. Dan de levende exemplaren. De bijen werden gefilmd terwijl ze hars verzamelden en aan het nest werkten. Moretto slaagde er ook in om ze ter plekke live te tekenen, verlicht door een LED-zaklamp. Een bijna negentiende-eeuws gebaar binnen een hedendaagse expeditie: observeren, stoppen, vorm geven aan een dier waar de wetenschap al tientallen jaren op jaagt.
Het bos beslist alles
Het nieuws over het voortbestaan van Wallace’s gigantische bij brengt onmiddellijke voorzichtigheid met zich mee. De soort bestaat nog steeds, maar zijn leefgebied blijft krimpen. Mijnbouw, ontbossing, verstedelijking en landtransformatie beïnvloeden juist de bossen waarvan harsbomen, termietenheuvels en de hele voortplantingscyclus van de bij afhankelijk zijn.
Hier duurt de verwondering niet lang. Een insect kan na een eeuw weer verschijnen, het kan op foto’s terechtkomen, in musea, in de verhalen van natuuronderzoekers, zelfs in televisieprogramma’s en populaire boeken. Dan blijft het concretere probleem over: hem een thuis geven. Zonder bos wordt de gigantische bij slechts een Latijnse naam, een zeldzame foto, een absurde prijs op een scherm.
Moretto vertelde deze en andere verhalen in de bundel Dagboek van natuuronderzoekersgewijd aan reizen, ontdekkingen en ontmoetingen met de wereld van insecten en andere vaak genegeerde kleine dieren. De bij van Wallace blijft echter een bijzonder wezen. Het brengt evolutie, verkenning, avonturenliteratuur, de zeldzaamheidsmarkt en de biodiversiteitscrisis samen. Het is groot genoeg om eruit te zien als iets uit een roman. Het is fragiel genoeg om daadwerkelijk te verdwijnen.
Mogelijk bent u ook geïnteresseerd in:
