Elk jaar zou het zoete water dat de aarde verliest – 324 miljard kubieke meter – kunnen voorzien in de jaarlijkse behoeften van ongeveer 280 miljoen mensen. Dit verlies is gemeten en gedocumenteerd in het laatste Global Water Monitoring Report van de Wereldbank, waarin expliciet wordt gesproken over “continentale droogte”: een aanhoudende, langdurige afname van de waterreserves op aarde.
Het probleem, dat aan het licht is gekomen dankzij een nieuwe analyse van twintig jaar satellietgegevens (GRACE- en GRACE-FO-missies) gecombineerd met economische gegevens en gegevens over landgebruik, beperkt zich niet langer tot woestijngebieden, maar heeft betrekking op enorme continentale massa’s. Het beeld dat naar voren komt is dat van een mondiaal watersysteem dat een omslagpunt bereikt.
Wanneer opname beter is dan storting
Zoet water wordt op het continent opgeslagen als op een ‘gigantische bankrekening’. Uit het rapport blijkt dat de opnames wereldwijd systematisch groter zijn dan de deposito’s, wat tot een tekort leidt. Dit verlies heeft 3% van de jaarlijkse hernieuwbare zoetwatervoorziening in het gehele bekken bereikt; In droge gebieden die zich al in de droogfase bevinden, bereikt het echter een kritische drempel van 10%.
Naast de opwarming van de aarde en de toenemende droogte wordt de crisis rechtstreeks gevoed door concrete menselijke keuzes. De landbouw, die 98% van de totale menselijke watervoetafdruk verbruikt, vormt de kern van het probleem: in niet-glaciale gebieden behoren de uitputting van de aquifer (68% van het waterverlies) en intensieve landconversie voor irrigatie tot de belangrijkste boosdoeners in het verlies van reserves. Beslissingen over landgebruik, zoals snelle verstedelijking en intensieve irrigatie, zijn inderdaad een belangrijke oorzaak van continentale droogte.
Bovendien stimuleert de onderwaardering en te lage prijs van water, vooral in de landbouw, overmatig gebruik en inefficiëntie. In landen die sterk afhankelijk zijn van irrigatie, worden lagere energieprijzen, vaak gesubsidieerd voor het oppompen van grondwater, geassocieerd met een snellere uitputting van de waterreserves. Last but not least worden de reserves in landen met een zwakke implementatie van Integrated Water Resources Management (IWRM) twee tot drie keer zo snel uitgeput als in landen met een effectiever beheer.
Werk, voedsel en biodiversiteit
Continentale droogte is niet een probleem dat alleen kubieke meters treft, maar veroorzaakt domino-gevolgen die rechtstreeks van invloed zijn op de levens van mensen en de mondiale stabiliteit van het milieu.
Waterschaarste brengt de landbouwproductiviteit ernstig in gevaar, wat leidt tot banenverlies en lagere inkomens. In Afrika bezuiden de Sahara zorgden de droogteschokken ervoor dat tussen 2005 en 2018 jaarlijks tussen de 600.000 en 900.000 mensen zonder werk kwamen te zitten, een impact die vooral acuut was onder vrouwen en laagopgeleide werknemers. Virtueel water, dat wil zeggen water dat belichaamd is in verhandelde goederen, betekent dat lokale waterschaarste mondiale economische gevolgen kan hebben, zoals blijkt uit de schatting dat een afname van de regenval met 100 mm in India het reële mondiale inkomen met ongeveer 68 miljard dollar zou kunnen verlagen.
Vanuit milieuoogpunt vergroot het opdrogen van de watervoorraden de kans op en de ernst van bosbranden aanzienlijk. In gebieden met een hoge biodiversiteit verhoogt een toename van de zoetwateruitputting met één standaardafwijking de kans op brand met 50%. De analyse benadrukt een zorgwekkend ‘point of no return’, veroorzaakt door een niet-lineaire synergie: drogen maakt aanpassing aan de opwarming moeilijker, en omgekeerd, waardoor de schade exponentieel toeneemt.
De oplossingen
Ondanks de ernst van de situatie geeft het rapport aan dat er aanzienlijke besparingsmogelijkheden zijn, vooral door de efficiëntie van het watergebruik in de landbouw te verbeteren. Door producenten met een laag rendement in regio’s die gevoelig zijn voor verdroging aan de gemiddelde mondiale waterbeheernormen te houden, zou het jaarlijkse irrigatiewaterverbruik met 137 miljard kubieke meter kunnen worden verminderd.
Het rapport beveelt een drieledige strategie aan om de crisis aan te pakken: het beheersen van de vraag door het adopteren van efficiënte technologieën en winningsbeperkingen; het aanbod vergroten door middel van recycling, ontzilting en verbeterde opslag; en de allocatie van schaarse middelen verbeteren.
Om dit allemaal effectief te maken is het noodzakelijk om te handelen op basis van vijf transversale hefbomen: het versterken van de instellingen, het hervormen van tarieven en subsidies, het invoeren van een waterboekhouding (nauwkeurige meting van consumptie en aanbod), het exploiteren van technologische innovatie en het toekennen van waarde aan water in de handel. Alleen door de integratie van realtime gegevens en beleid dat de werkelijke waarde van deze hulpbron weerspiegelt, kunnen we ervoor zorgen dat de continentale droogte niet versnelt en onomkeerbare gevolgen heeft.
