Als we het hebben over voedselverontreinigingen, denken we vaak aan pesticiden, zware metalen of bacteriën. Maar onder de ongewenste stoffen die op onze tafels kunnen terechtkomen, bevinden zich ook mycotoxinen, verbindingen die door sommige schimmels worden geproduceerd en die zich op gewassen, tijdens opslag of in daaropvolgende fasen van voedselverwerking kunnen ontwikkelen.
Daartoe behoren de Alternaria-toxinen, een soort schimmels die verschillende landbouwproducties kunnen besmetten. De Europese Autoriteit voor voedselveiligheid (EFSA) heeft zich opnieuw op deze stoffen geconcentreerd, na een nieuwe wetenschappelijke beoordeling te hebben gepubliceerd van de mogelijke risico’s voor de gezondheid van mens en dier.
Het document actualiseert het eerdere advies uit 2011 en onderzoekt acht gifstoffen. Het belangrijkste resultaat betreft vijf hiervan, waarvoor experts genotoxische eigenschappen hebben geïdentificeerd, dat wil zeggen het vermogen om schade aan het genetische materiaal van cellen te veroorzaken.
Wat zijn de 5 Alternaria-toxinen die als genotoxisch worden beschouwd?
Uit de evaluatie bleek dat 5 van de 8 geanalyseerde stoffen genotoxische eigenschappen hebben, dat wil zeggen dat ze het DNA van cellen kunnen beschadigen. Dit zijn alternariol (AOH), alternariolmonomethylether (AME), altertoxin I (ATX-I), altertoxin II (ATX-II) en stemphyllotoxine III (STTX-III).
Een bijzonder relevant aspect betreft AOH en AME. Volgens deskundigen kunnen beide DNA-schade veroorzaken via een niet-drempelmechanisme. Dit betekent dat het niet mogelijk was een blootstellingsniveau te identificeren waaronder het potentiële genotoxische effect kon worden uitgesloten.
Voor deze twee stoffen overschreden de gemiddelde schattingen van de chronische blootstelling via de voeding in de meeste bevolkingsgroepen de referentiewaarde die door de EFSA wordt gebruikt voor potentieel mutagene en/of kankerverwekkende stoffen die op DNA inwerken.
Dit is de drempel van toxicologisch belang (TTC), in dit geval vastgesteld op 2,5 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag. Het is een screeningsinstrument dat wordt gebruikt om stoffen te beoordelen waarvoor geen volledige toxicologische gegevens beschikbaar zijn, en geen wettelijke maximumlimiet voor de aanwezigheid van deze mycotoxinen in voedingsmiddelen.
Voor ATX-I, ATX-II en STTX-III bevestigden de deskundigen de genotoxiciteit, maar konden zij de blootstellingsbeoordeling niet voltooien omdat er onvoldoende gegevens over hun aanwezigheid in voedingsmiddelen ontbraken.
Zoals we al zeiden, vertonen niet alle acht onderzochte stoffen hetzelfde risicoprofiel. Voor altenueen en tentoxine, die niet genotoxisch bleken te zijn, bleef de geschatte blootstelling via de voeding onder de referentiedrempel voor Cramer klasse III-verbindingen, gelijk aan 1.500 nanogram per kilogram lichaamsgewicht per dag.
Volgens de EFSA duidt dit op een lage waarschijnlijkheid dat de huidige niveaus van blootstelling via de voeding nadelige gevolgen voor de gezondheid kunnen veroorzaken.
Het geval van tenuzonzuur (TeA) is anders. Dit bleek het Alternaria-toxine te zijn dat het vaakst in voedingsmiddelen werd aangetroffen en ook het toxine waarvoor de hoogste concentraties werden gerapporteerd.
De grootste hoeveelheden werden vooral aangetroffen in moerbeien, paprikapoeder en verwerkte producten op basis van tomaten.
Voor TeA is de beschikbare wetenschappelijke informatie over genotoxiciteit echter niet voldoende om tot een definitieve conclusie te komen. Deskundigen hebben dus niet kunnen vaststellen of deze stof DNA kan beschadigen.
In welke voedingsmiddelen kunnen we deze mycotoxinen vinden
Alternaria-toxines kunnen verschillende landbouwgewassen besmetten en bijgevolg hun weg vinden naar de producten die we dagelijks consumeren.
Volgens de beoordeling van de EFSA zijn de belangrijkste voedselcategorieën die bijdragen aan de blootstelling:
De geschatte blootstelling op basis van lichaamsgewicht was bij zuigelingen en jonge kinderen over het algemeen hoger dan bij volwassenen. Een element waarmee rekening moet worden gehouden bij het evalueren van de aanwezigheid van verontreinigende stoffen in de voeding, omdat de kleintjes voor dezelfde ingenomen hoeveelheid een hogere dosis kunnen krijgen in vergelijking met hun gewicht.
EFSA onderzocht ook mogelijke risico’s voor dieren. Voor mestkippen werden nadelige effecten gerelateerd aan blootstelling aan AOH en AME onwaarschijnlijk geacht. Voor veel andere soorten maken de beschikbare gegevens het echter nog niet mogelijk om het risico adequaat te karakteriseren.
En de vraag betreft niet alleen een theoretische evaluatie. Sommige van de mycotoxinen die onder het toezicht van de EFSA kwamen, waren al geïdentificeerd in een analyse die Salvagente in het nummer van november 2026 publiceerde.
Het tijdschrift onderzocht 30 verpakkingen vlas-, zonnebloem- en chiazaden en vertrouwde de analyses toe aan het voedselchemielaboratorium Foodlab van de afdeling Farmacie van de Federico II Universiteit van Napels. De onderzoekers, gecoördineerd door Dr. Luana Izzo, zochten naar 17 verschillende mycotoxinen.
Tot de stoffen die het vaakst worden gedetecteerd behoren twee van de stoffen die door de EFSA als genotoxisch worden beschouwd: alternariol (AOH) en alternariolmonomethylether (AME).
De belangrijkste resultaten betroffen enkele monsters chiazaden. In het bijzonder werd de hoogste waarde van alternariol (AOH), gelijk aan 25,73 microgram per kilo, gedetecteerd in het Linwoods-monster. Wat betreft alternariolmonomethylether (AME), identificeerden de analyses 70,69 microgram per kilo in de biologische chiazaden I love to be van Eurospin en 210,63 microgram per kilo in het Linwoods-monster.
Er is echter een belangrijke verduidelijking om deze cijfers correct te interpreteren. Voor alternariol en zijn monomethylether zijn er Europese indicatieve niveaus van 30 microgram per kilo voor sommige categorieën zaden, waaronder zonnebloem- en sesamzaad. Dit zijn echter geen maximale wettelijke limieten of drempels die de veiligheid van het product garanderen: het zijn referentiewaarden die, bij overschrijding, suggereren dat de oorzaken van de besmetting moeten worden onderzocht.
Er is geen specifiek indicatief niveau voor chiazaden. Bijgevolg kunnen de door Salvagente gedetecteerde waarden van 70,69 en 210,63 microgram per kilo niet worden gedefinieerd als een overschrijding van een wettelijke limiet die van toepassing is op deze categorie producten. Er blijven echter resultaten over die, vooral in het geval van het monster met 210,63 microgram per kilo AME, aandacht verdienen.
