Duizend cannabiszaden en enkele menselijke haarlokken bleven bijna 2800 jaar lang verborgen. Dit is wat archeologen vonden in een prinselijk graf in Zuid-Siberië, samen met iets nog interessanter: sporen van cannabinoïden in het haar van de overledene. Volgens onderzoekers zou dit het oudste direct gedateerde bewijs kunnen zijn van het gebruik van cannabis vanwege de psychoactieve effecten.
De ontdekking komt van de archeologische vindplaats Tunnug 1, in de Republiek Tuva, Rusland, waar een internationale groep wetenschappers onder leiding van Gino Caspari, van de Universiteit van Bern en het Max Planck Instituut voor Geoantropologie, de overblijfselen analyseerde van een begrafenis die tot de Scythische cultuur behoorde. De resultaten, gepubliceerd op Wetenschapzou ongeveer drie eeuwen vooruitlopen op het eerdere archeologische bewijs van het gebruik van de plant als bedwelmende substantie. En er is ook een oude bekende uit de geschiedenisboeken die terugkeert om van zich te laten horen: Herodotus, die bijna 2500 jaar geleden vertelde hoe de Scythen hennep op gloeiend hete stenen gooiden om zich in de dampen te laten onderdompelen en te schreeuwen van vreugde.
Duizend wietzaden en cannabinoïden in het haar
Op de heuvel Tunnug 1 werden hooggeplaatste mensen uit de Scythische samenleving begraven, een cultuur van nomadische volkeren die de grote Euraziatische steppen bewoonden. Tijdens de opgravingen hebben archeologen meer dan 1.000 cannabiszaden teruggevonden, waarvan sommige radiokoolstof bevatten en dateren uit het begin van de 8e eeuw voor Christus.
De aanwezigheid van de plant was al interessant, ook al werd cannabis in de oudheid gebruikt om textielvezels, touwen en olie te produceren. Die zaden alleen al hadden eenvoudigweg een van deze toepassingen kunnen beschrijven. Archeologen hadden echter nog een ander materiaal tot hun beschikking, veel ongebruikelijker om na bijna drie millennia te vinden: menselijk haar bewaard in de centrale grafkamer.
Door middel van chemische analyses, waaronder massaspectrometrie met hoge resolutie, hebben onderzoekers signalen geïdentificeerd die compatibel zijn met cannabinol (CBN), een verbinding die kan ontstaan uit de oxidatie van tetrahydrocannabinol, THC, die voornamelijk verantwoordelijk is voor de psychoactieve effecten van cannabis. Zwakkere signalen die consistent waren met THC verschenen ook. Volgens Caspari suggereert de combinatie van de twee bevindingen dat de plant ook werd gebruikt vanwege zijn bedwelmende eigenschappen. Zoals de Universiteit van Bern opmerkt, laten de analyses ons niet toe om vast te stellen hoeveel cannabis er is geconsumeerd, noch of de actieve ingrediënten zijn ingeademd of ingenomen.
Cannabis in Scythische begrafenisrituelen
Bij Tunnug 1 werd cannabis gevonden in een nogal bijzondere begrafeniscontext. De begrafenissen gingen gepaard met offers van paarden en waarschijnlijk ook van mensen. Tijdens eerdere opgravingscampagnes hadden archeologen de overblijfselen van 18 paarden geïdentificeerd die op de heuvel waren opgesteld, terwijl daaropvolgende onderzoeken andere paardenresten en verspreide menselijke botten aan het licht brachten. Dit waren uitgebreide ceremonies, waarbij de dood van een hooggeplaatst persoon dieren, offers en rituele praktijken met zich meebracht.
Volgens het Max Planck Instituut duiden de zaden erop dat cannabis een rol speelde bij begrafenisceremonies. Het kan verbrand zijn, zoals gebeurde in andere Centraal-Aziatische culturen, of geconsumeerd zijn in verschillende bereidingen. Wetenschappers analyseren ook het DNA van de zaden om de verspreiding van de plant en de mogelijke selectie van variëteiten die rijk zijn aan psychoactieve stoffen beter te begrijpen.
Herodotus vertelde het 2500 jaar geleden al
De ontdekking krijgt een bijzondere betekenis die teruggaat tot de 5e eeuw voor Christus, toen Herodotus de gebruiken van de Scythen beschreef in het vierde boek van zijn Geschiedenissen. De historicus zei dat de Scythen, nadat ze de doden hadden begraven, een soort tent bouwden met palen en vilten dekens, er gloeiend hete stenen in plaatsten en hennepzaad eroverheen gooiden. De geproduceerde dampen waren zo overvloedig, schreef hij, dat ze elk bad dat de Grieken kenden overtroffen. De Scythen schreeuwden ondertussen van vreugde. Een praktijk die Herodotus interpreteerde als een vorm van zuivering van het lichaam.
Een eerste belangrijke archeologische vondst kwam in 2019, toen een onderzoek werd gepubliceerd Wetenschappelijke vooruitgang had residuen van cannabinoïden geïdentificeerd in enkele houten vuurpotten gevonden op de begraafplaats Jirzankal, in het Pamirgebergte, in wat nu West-China is. In de containers, die dateren van ongeveer 2500 jaar geleden, waren sporen bewaard gebleven van het verbranden van cannabis tijdens begrafenisceremonies. Het graf van Tunnug 1 zou deze getuigenissen ongeveer 300 jaar vooruitlopen en een ander element toevoegen: de cannabinoïden die ook in menselijke resten zijn aangetroffen.
Cannabis was al lang vóór de 8e eeuw voor Christus bekend en werd gebruikt, vooral om vezels en olie te verkrijgen. Bepalen wanneer mensen opzettelijk op zoek gingen naar de psychoactieve effecten ervan, is veel ingewikkelder. Herodotus had ons de beschrijving nagelaten van mannen die hennep op de hete stenen gooiden en juichten van vreugde. Bijna 2500 jaar later vonden archeologen zaden en enkele haarlokken. Om deze eeuwenoude ceremonies te onderzoeken waren dit keer een laboratorium en een massaspectrometer nodig.
